Σταύρος Ζουμπουλάκης, Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο (Πρίμο Λέβι - "Η ντροπή" και η ενοχή της επιβίωσης, Πόλις)

 

Το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη, "Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο" (εκδόσεις Πόλις) απαρτίζεται από είκοσι πέντε μικρής και μεσαίας έκτασης δοκίμια πάνω στα βιβλία, μυθιστορήματα τα περισσότερα εξαίρετων συγγραφέων όπως ο Τσβάιχ, ο Ροθ, η Αλεξέγιεβιτς, ο Καμύ, ο Άππαρφελντ, ο ΜακΓιούαν, ο Τρότσκι και άλλοι.
 
Από τα πιο εκτενή του δοκίμια, τρία αναφέρονται στον Πρίμο Λέβι, ο οποίος βεβαίως δεν έχει γράψει μυθιστορήματα. Αντιθέτως στα βιβλία του αφηγείται την οδυνηρή εμπειρία του Άουσβιτς.
Με συγκλόνισε ένα κεφάλαιο που επιγράφεται "Ντροπή". Στο κεφάλαιο αυτό εξηγείται η ηθική διάσταση της ντροπής και της ενοχής, των αισθημάτων που βίωσαν κάποιοι, πολλοί, από τους ελάχιστους επιζώντες των γερμανικών στρατοπέδων εξόντωσης.
Πώς είναι δυνατόν όμως άνθρωποι που πέρασαν μέσα από τέτοια κόλαση και επέζησαν να αισθάνονταν ντροπή και ενοχή; Αυτό το αίσθημα της ντροπής που ταυτίζεται με την ενοχή διαπερνάει ολόκληρη τη στρατοπεδική γραμματεία -δεν είναι μόνο στον Πρίμο Λέβι. Ο Λέβι όμως είχε τη διαύγεια να το ανατάμει. Και αναφέρει τρεις πηγές-αιτίες. Από αυτές η πιο σημαντική ήταν η έλλειψη αλληλεγγύης προς τον συγκρατούμενο (!) ..."ότι δεν άκουσες τη φωνή του διπλανού σου, ότι αδιαφόρησες για το ικετευτικό του βλέμμα, ... ότι οι επιζήσαντες του Άουσβιτς εφάρμοσαν τη μόνη αρχή που ίσχυε εκεί: κοίταξε μόνο τον εαυτό σου, τίποτα άλλο δεν έχει σημασία. Αυτό το αίσθημα της ντροπής, ότι δεν νοιάστηκες για τον διπλανό σου όταν σου το ζήτησε, παραμένει ανεξάλειπτο και μετά το Άουσβιτς (και είναι κι αυτή μία από τις επιτυχίες του !) και στιγματίζει δια βίου αυτόν που επέζησε. Ο όμηρος του Άουσβιτς είναι δέσμιος όχι μόνο των δημίων του αλλά -εδώ είναι το κρίσιμο σημείο- και του άλλου όμηρου, του συντρόφου του-του συγκρατουμένου του: η παρουσία του άλλου τον δεσμεύει ηθικά και θα έπρεπε να τον είχε οδηγήσει σε κάποια πράξη συμπαράστασης. Αφού κάτι τέτοιο δεν έγινε, το ηθικό στίγμα του "κοίτα τον εαυτό σου μόνο" παραμένει ενεργό και ισόβιο. Το γεγονός ότι εσύ επέζησες ενώ ο διπλανός σου θανατώθηκε σε καθιστά ένοχο, σε βαραίνει, σε κάνει φονιά Κάιν του αδελφού σου. Να γιατί η επιβίωση από το Άουσβιτς ήταν, τελικά, αμαρτία.

.

 

Elie Wiezel, Η Νύχτα (Μεταίχμιο)

 

Ο δεκαεξάχρονος Ελί (Λάιζερ) Βιζέλ θα διαβεί μαζί με όλα τα μέλη της οικογένειάς του την πύλη της κόλασης του Άουσβιτς τον Ιούνιο του 1944. Η οικογένεια θα χωριστεί αμέσως στην πρώτη διαλογή. Η μητέρα μαζί με τις τρεις κόρες από τη μία μεριά, ο Ελί με τον πατέρα του από την άλλη. Από την οικογένεια θα επιβιώσουν ο Ελί και δύο αδελφές του, η Χίλντα και η Μπέα. Ολόκληρη η εβραϊκή κοινότητα του Σιγκέτ, μιας ουγγρικής πόλης, θα μεταφερθεί στο Άουσβιτς.

 

Στο βιβλίο του "Η Νύχτα" ο Ελί Βιζέλ αφηγείται την τρομερή εμπειρία του Άουσβιτς στην αρχή και του Μπούχενβαλντ στο τέλος, λίγο πριν την επέλαση του Κόκκινου Στρατού. Πρόκειται για ένα βιβλίο που μαζί με εκείνα του Πρίμο Λέβι και του Ζαν Αμερί συνιστούν τον ¨κανόνα" της στρατοπεδικής γραμματείας από την πλευρά των επιζώντων.

 

Τρία σημεία είναι ιδιαιτέρως αξιοπρόσεκτα στο βιβλίο αυτό:

 

Το πρώτο. Στον Πρόλογο του βιβλίου ο συγγραφέας δηλώνει την αδυναμία της γλώσσας να εκφράσει ό,τι έζησε αυτός και άλλοι κρατούμενοι στο Άουσβιτς, την ανεπάρκεια της γλώσσας/των λέξεων να δηλώσουν ό,τι γινόταν νύχτα και μέρα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης: οι λέξεις που υπήρχαν, αυτές που είχε στη διάθεσή του για να γράφει και για να μιλάει ο ίδιος αλλά και η ανθρωπότητα συνολικά στο πέρασμα των αιώνων, αποδεικνύονταν ανεπαρκείς για να αποτυπώσουν με ακρίβεια τα γεγονότα και τις καταστάσεις. Συνεπώς η γλώσσα ήταν για τον συγγραφέα ένα εμπόδιο. Άρα ή έπρεπε να εφευρεθεί μία νέα γλώσσα ή να ανασημασιοδοτηθεί η υπάρχουσα...

 

Το δεύτερο. Το βιβλίο παρακολουθεί την κοινή πορεία γιου και πατέρα στην κόλαση του Άουσβιτς. Ο Ελί και ο πατέρας του, ο Σλόμο, θα αγωνιστούν να μείνουν μαζί. Και το κατορθώνουν, μέχρι τον θάνατο του πατέρα από τις κακουχίες, λίγο πριν την απελευθέρωση. Μέχρι τότε είναι μαζί: στον ίδιο θάλαμο, στα καταναγκαστικά έργα, στα συσσίτια, στους ξυλοδαρμούς, στα ατελείωτα προσκλητήρια, στις διαλογές... Κατόρθωσαν να μην χωριστούν και να ζει ο ένας μαζί με τον άλλον και ο ένας χάρις τον άλλον. Αυτή η ιερή σχέση ωστόσο, η σχέση πατέρα και γιου, μέσα στο Άουσβιτς αποκτά ένα βάθος αδιανόητο. Όμως δεν ήταν για όλους αυτή η ιερότητα δεδομένη. Στο Άουσβιτς το μόνο που μετράει είναι η επιβίωση. Αυτό σημαίνει ότι για κάποιους γιους η παρουσία του πατέρα δίπλα τους απέβαινε εις βάρος της δικής τους επιβίωσης. Με άλλα λόγια για κάποιους γιους (όχι το αντίθετο) ο θάνατος του πατέρα ήταν προϋπόθεση της δικής τους σωτηρίας: ένας ξυλοδαρμός λιγότερος, ένα κομμάτι ψωμί περισσότερο, μια υποχρέωση, ηθική ή άλλη, μείον...

 

Elie Wiesel, 1928-2016

Το τρίτο έχει να κάνει με αυτό που πολλοί επιζώντες ονόμασαν "η σιωπή του Θεού". Ο Ελί, όσο ζει στο Σιγκέτ, είναι ένας βαθιά θρησκευόμενος έφηβος: μελετά το «Ταλμούδ», έλκεται από τον ιουδαϊκό μυστικισμό και επιζητεί δάσκαλο να τον μυήσει στην Καμπαλά. Στο Άουσβιτς, μέσα στην κόλαση που βιώνει, αναζητεί τον Θεό για τον οποίο διάβαζε, τον Θεό στον οποίο προσευχόταν, τον Θεό που εμπιστευόταν, τον Θεό του Ισραέλ: Πού είναι επιτέλους ο Θεός; Γιατί δεν παρεμβαίνει να σταματήσει το κακό; Γιατί σιωπά; Γιατί δεν μας σώζει; Πώς δέχεται να θανατώνονται μωρά; Πώς ανέχεται τη θανάτωση του λαού Του και μάλιστα με τέτοιους τρόπους; Μέσα στο Άουσβιτς νιώθει οργή για τη "σιωπή του Θεού". Δεν τον αμφισβητεί απλώς, εξεγείρεται εναντίον του, τον καταργεί -τον διαγράφει. Και κόβει κάθε δεσμό με αυτόν τον Θεό, που τη στιγμή της δοκιμασίας τον εγκατέλειψε· και αυτόν και όλα τα παιδιά Του στα πιο απάνθρωπα βασανιστήρια, στους πιο φρικώδεις θανάτους. Σταματά να προσεύχεται, σταματά να νηστεύει, σταματά να πιστεύει. «Το Άουσβιτς μου κατέστρεψε τον θεό μου, με ξέκοψε από τον θεό μου», γράφει και μας θυμίζει αυτό το γκράφιτι σε κάποιον τοίχο του στρατοπέδου: Αν υπάρχει θεός πρέπει να με παρακαλέσει πολύ για να τον συγχωρήσω.

 

 

 

Σήμερα μας αρέσουν IX

Απόψε μας αρέσουν τα σκληρά μαξιλάρια ύπνου, οι τραγιάσκες, τα χορευτικά που κάνουμε στους διαδρόμους των ξενοδοχείων όταν νομίζουμε ότι δεν μας βλέπει κανείς, οι σχέσεις που ξεκίνησαν από ένα λάθος τηλεφώνημα, οι σχέσεις που τελείωσαν αλλά και δεν τελείωσαν, τα καρτοτηλέφωνα, ο καπνός του τσιγάρου κάτω από τη λάμπα του γραφείου μας, τα φιλιά που καίνε, κάποια ραφεία που λειτουργούν ακόμα σε ορόφους πολυκατοικιών, οι ξύλινες σκάλες, ο ήχος που κάνουν οι γόβες στις πλάκες του πεζοδρομίου, η ιστορία του Έρωτα και της Ψυχής, η Τζούλια Ρόμπερτς στο Pretty woman όταν παρακολουθεί την Traviata και προσπαθεί να συγκρατήσει ένα δάκρυ, οι ποιητικές ανθολογίες, το Unchained melody από τον Έλβις, οι πιανίστες που αυτοσχεδιάζουν και τα γαλατομπούρεκα, ιδίως όταν τα τρώμε ζεστά ακόμα, Κυριακή βράδυ με μπόλικη κανέλα.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

Σήμερα μας αρέσουν VIII

 

Σήμερα μας αρέσουν τα φούτερ με κουκούλα, οι καραμέλες fisherman 's friend, οι ομηρικές μεταφορές, κυρίως όσες έχουν ζώα, έντομα και πτηνά όπως το Β της Ιλιάδας, τα γκράφιτι στις υπόγειες διαβάσεις, το τραγούδι του Manu Chao για τον Nτιέγκο Μαραντόνα, το δεύτερο γκολ του Ντιέγκο Μαραντόνα στο ματς με την Αγγλία το '86, και το πρώτο όμως -πιο πολύ αυτό, οι παλιές ταμειακές μηχανές, που για ν' ανοίξουν πρέπει να κατεβάσεις τη λαβή στο πλάι, οι φοιτητές που μετά το μάθημα κατακλύζουν τα καφέ γύρω από τη Σόλωνος, "Το εγκώμιο των πουλιών" του Leopardi και οι άνθρωποι που αφήνουν τα δάκρυά τους να τρέξουν ελεύθερα στο λεωφορείο. Ή στο μετρό. Ή στο τραμ.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

Σήμερα μας αρέσουν VII

 

Σήμερα μας αρέσουν τα μουσκεμένα φύλλα στις άκρες των δρόμων, τα μπλουζάκια με στάμπες, όλα τα κομμάτια jazz και swing που ακούγονται στις ταινίες του Woody Allen, ο ήχος του πινέλου όπως απλώνει το βερνίκι πάνω στο ακατέργαστο ξύλο, η οσμή που αφήνει το βερνίκι στον αέρα, τα φιστίκια κάσιους, ο ορισμός του υπερρεαλισμού ως η υπαγόρευση της σκέψης έξω από κάθε λογική και ηθική, η "Ιστορία του Υπερρεαλισμού" του Maurice Νadeau, τα μεγάλα λεία βότσαλα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σαν πρες παπιέ και τα κορίτσια που σηκώνονται στις μύτες των ποδιών τους για να φιλήσουν τα αγόρια τους στο στόμα.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

 

Σήμερα μας αρέσουν VI

 

Σήμερα μας αρέσουν οι πλανόδιοι ακορντεονίστες, τα καφέ με πολύχρωμα τραπεζοκαθίσματα και αυλή, τα διηγήματα του Ρέιμοντ Κάρβερ, τα μικρά διηγήματα του Ηλία Παπαδημητρακόπουλου και τα διηγήματα μπονσάι της Μαρίας Στασινοπούλου, τα γεμιστά μπισκότα σοκολάτα, το βαθύ κόκκινο στα δέντρα του Central Park, οι γάτες που κοιμούνται στον ήλιο και οι γυναίκες που κυκλοφορούν ακόμα, Οκτώβρη μήνα, με τα μακό μπλουζάκια τους χαμηλωμένα, αφήνοντας ακάλυπτους ν' αστράφτουν μες στη νύχτα τους λείους στρογγυλούς τους ώμους.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

 

 

Valter Benjamin, Ημερολόγιο Μόσχας (Καστανιώτης)

Ο Γερμανοεβραίος διανοητής και κριτικός λογοτεχνίας Βάλτερ Μπένγιαμιν (1892-1940) βρέθηκε στη σοβιετική πρωτεύουσα για δύο μήνες, από τον Δεκέμβρη του 1926 έως τον Φλεβάρη του 1927. Η παρουσία του εκεί υπαγορεύτηκε από τρεις κυρίως λόγους. Πρώτα  για να συναντήσει την Άσια Λάτσιτς, μια Λετονή κομμουνίστρια, και να συνδεθεί ερωτικά μαζί της (η γνωριμία των δύο είχε γίνει σε στο Κάπρι και η Λάτσιτς ήδη έχει παντρευτεί τον φίλο του Μπένγιαμιν, Ράιχ στη Μόσχα). Έπειτα για να έρθει σε επαφή με τον πνευματικό κόσμο της Μόσχας και να προωθήσει ένα λήμμα του για τον Γκαίτε που θα συμπεριλαμβανόταν στη "Μεγάλη σοβιετική εγκυκλοπαίδεια". Τέλος για να αποφασίσει αν τελικά θα ενταχθεί στο γερμανικό κομμουνιστικό κόμμα.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Μόσχα, δέκα χρόνια μετά από το ξέσπασμα της Επανάστασης των Μπολσεβίκων, περιπλανάται αδιάκοπα στους δρόμους ως flaneur και καταγράφει την καθημερινότητα αυτής της μεγάλης πόλης και των κατοίκων της. Πηγαίνει σε θέατρα και σε κινηματογράφους, παρακολουθεί παραστάσεις, δρώμενα και ταινίες, επισκέπτεται γκαλερί, μουσεία και πινακοθήκες μένοντας ώρες ατελείωτες μπροστά σε εκθέματα, μπαίνει σε ναούς και παρατηρεί εικόνες βυζαντινής και ρώσικης τεχνοτροπίας, αλλά και σε ινστιστούτα και άλλους χώρους πολιτισμού. Μένει σε ξενοδοχεία, τρώει σε εστιατόρια και σε ταβέρνες, επισκέπτεται μαγαζιά και κάνει ψώνια, με ιδιαίτερη συμπάθεια στα ξύλινα παιδικά παιχνίδια, ξεναγείται σε γραφεία εφημερίδων και λογοτεχνικών περιοδικών, χρησιμοποιεί έλκηθρα.

Ταυτόχρονα έχει καθημερινές επαφές με την Άσια που είναι ήδη άρρωστη, άλλοτε στο σανατόριο όπου νοσηλεύεται άλλοτε στο σπίτι που μένει με τον σύζυγό της, τον Ράιχ. Δεν κατορθώνει όμως να κατορθώνει να συνδεθεί και ερωτικά με αυτήν λόγω της αμφίθυμης στάσης της και, ίσως και λόγω της κάποιας υπεροψίας αυτής. Επίσης, παρακολουθεί τις πνευματικές ζυμώσεις στους κόλπους των διανοουμένων της Μόσχας και μετέχει στον βαθμό που μπορεί σε αυτές. Το άρθρο του/λήμμα στην Εγκυκλοπαίδεια, ωστόσο απορρίπτεται.

Το "Ημερολόγιο Μόσχας" είναι ένα γοητευτικό ανάγνωσμα από την πλευρά ενός ενεργού διανοούμενου, τόσο διεισδυτικού και παρατηρητικού. Δίνει, συχνά με πολλές όμορφες λεπτομέρειες, τη ζωή και την καθημερινότητα της σοβιετικής πρωτεύουσας, τους ανθρώπους της, τις συνήθειές τους, τις φυσιογνωμίες τους, τα Χριστούγεννά τους... Είναι ένα ενδιαφέρον πορτρέτο της πόλης, καθώς η Επανάσταση προσπαθεί να σταθεροποιήσει την παρουσία της και να ισορροπήσει, όπως και ο ίδιος ο Μπένγιαμιν στους παγωμένους δρόμους ...

Valter Benjamin, 1892-1940

Βάλτερ Μπένγιαμιν, Ημερολόγιο Μόσχας, εκδόσεις Καστανιώτης