Mario Vargas Lliosa, Το όνειρο του Κέλτη (Καστανιώτης)

 

Το 2011, έναν χρόνο μετά από τη βράβευσή του με το νόμπελ λογοτεχνίας, ο Περουβιανός συγγραφέας Μάριο Βάργκας Λιόσα καταπιάστηκε με τη ζωή και τη δράση του Ιρλανδού διπλωμάτη ακτιβιστή και διανοουμένου, Ρότζερ Κέισμεντ, γράφοντας τη μυθιστορηματική βιογραφία, «Το όνειρο του Κέλτη».

Η αφήγηση ξεκινά με τον Ρότζερ Κέισμεντ έγκλειστο σε αγγλική φυλακή, καταδικασμένο σε θάνατο επί κατασκοπεία και εσχάτη προδοσία, να περιμένει, χωρίς πολλές ελπίδες, την έκβαση μιας ακόμα αίτησης για απονομή χάριτος από το Στέμμα. Κατά τη διάρκεια των ημερών της αναμονής, προχωρεί σε μια ανασκόπηση της ζωής του, των παιδικών και εφηβικών του χρόνων και, κυρίως, της δράσης του ως διπλωμάτης του αγγλικού κράτους αλλά και ως εθνικιστής επαναστάτης και ως διανοούμενος.

Ο Ρότζερ Κέισμεντ γεννήθηκε το 1864 στην Ιρλανδία από προτεστάντη πατέρα, ο οποίος ως στρατιωτικός είχε υπηρετήσει την αγγλική αυτοκρατορία, και από καθολική μητέρα. Εγκατέλειψε γρήγορα το σχολείο, εργάστηκε για ένα διάστημα σε μια ναυτιλιακή εταιρία στο Λίβερπουλ ως βοηθός λογιστής κοντά σε θείους του και είκοσι χρονών βρέθηκε στο Κονγκό ως μέλος αποστολής θέλοντας να συμβάλλει στην «ανάπτυξη» και στον εκπολιτισμό των ιθαγενών μέσω του εμπορίου. Εκεί έρχεται αμέσως σε επαφή με τη στυγνή πολιτική της αποικιοκρατίας. Βλέπει έργα κατασκευασμένα με την καταναγκαστική εργασία των ιθαγενών τους οποίους οι Βέλγοι αποικιοκράτες χρησιμοποιούν ως σκλάβους. Εκεί, στο βελγικό Κονγκό, ο Κέισμεντ βλέπει το δήθεν ανθρωπιστικό όραμα του βασιλιά Λεοπόλδου Β’ και των απεσταλμένων του. Βλέπει την εξολόθρευση ολόκληρων φυλών, χιλιάδων ιθαγενών από τις κακουχίες, από της ασθένειες, από την έλλειψη τροφής αλλά, κυρίως από την ακραία βία των Ευρωπαίων εκπολιτιστών, από μισθοφόρους, από παραστρατιωτικούς και από αδίστακτους εμπόρους καουτσούκ.

 

Ρότζερ Κέισμεντ, 1.9.1864-3.8.1916

Αφού παρέμεινε για πολλά χρόνια στα βάθη της ζούγκλας, αρρώστησε από τροπικές ασθένειες και δεινοπάθησε μαζί με τους ιθαγενείς, το 1904 ως πρόξενος της Αγγλίας, συνέταξε την έκθεσή Casement Report, αποκαλύπτοντας τις φρικαλεότητες του Λεοπόλδου Β΄ για να βοηθήσει την αγγλική κυβέρνηση να αποκτήσει καλύτερη εικόνα για την κατάσταση. Αυτή η έκθεση είχε έντονη απήχηση και συνέβαλε στην αλλαγή της στάσης της αγγλικής κυβέρνησης απέναντι στο Βέλγιο. Είχε, όμως, απήχηση και στην κοινή γνώμη της Αγγλίας και έξω από αυτήν και κατέστησε τον ίδιο τον Κέισμαν ένα αξιοσέβαστο πρόσωπο διεθνώς. 

Την ίδια κατάσταση συνάντησε και στην περιοχή του Αμαζονίου, στο Περού όπου βρέθηκε το 1910 ως διπλωμάτης: είδε και εκεί παρόμοιες θηριωδίες και τη βάναυση εκμετάλλευση των αυτοχθόνων φυλών στην περιοχή Πουτουμάγιο, περιοχή που και αυτή ειδικευόταν στη συλλογή καουτσούκ. Κατήγγειλε τη βία των εταιρειών που εκμεταλλεύονταν την περιοχή και εξόντωναν τους κατοίκους και κατόρθωσε να τους οδηγήσει στη δικαιοσύνη. Ενώ οι υπεύθυνοι τιμωρήθηκαν για τη δράση τους, ο ίδιος νιώθει καταρρέει ψυχικά,  ότι οδηγείται στα όρια της παραφροσύνης. Ταυτοχρόνως αποκτά και πλήθος εχθρών, εντός και εκτός Βραζιλίας. Για την ανθρωπιστική του δράση το 1911 έλαβε τον τίτλο του ιππότη από τη βρετανικό Στέμμα.

Ωστόσο η εμπειρία του σε αυτά τα δύο σημεία του κόσμου, τα τόσο απομακρυσμένα αλλά και τόσο όμοια, τον έκανε να συνειδητοποιήσει ότι ανάλογη εκμετάλλευση υφίσταται και η πατρίδα του από τους Άγγλους αποικιοκράτες. Επιστρέφοντας στην Ευρώπη και έχοντας συνταξιοδοτηθεί λόγω των σοβαρών προβλημάτων υγείας που αντιμετώπιζε, έρχεται σε επαφή με Ιρλανδούς πολιτικούς και διανοουμένους και μυείται στον ιρλανδικό μυστικισμό, στην ιστορία της χώρας του και στις παραδόσεις της. Στρατεύεται ολοκληρωτικά στον ιρλανδικό εθνικισμό και αφιερώνεται στον αγώνα για την ανεξαρτησία της Ιρλανδίας. Συμμετέχει σε λέσχες, γράφει και εκφωνεί λόγους στρατολογεί κόσμο. Καταγγέλλει τον ιμπεριαλισμό και αποστρέφεται την αποικιοκρατία. Μεσούντος του πολέμου, έρχεται σε επαφή με τους Γερμανούς, ελπίζοντας στη βοήθειά τους για να ξεκινήσει η εξέγερση. Πετυχαίνει, ύστερα από κοπιώδεις επαφές με τη γερμανική κυβέρνηση, την έγκριση μεγάλης ποσότητας όπλων που όμως δεν φτάνει ποτέ στον προορισμό της. Προσπαθεί να στρατολογήσει εθελοντές από τις τάξεις των Ιρλανδών αιχμαλώτων που βρίσκονται σε γερμανικά στρατόπεδα, χωρίς μεγάλη επιτυχία. Εξακολουθεί να ελπίζει σε νέα βοήθεια από τη Γερμανία, που όμως δεν έρχεται ποτέ. Για τη Γερμανία το ιρλανδικό ζήτημα είναι ήσσονος σημασίας. Έτσι η εξέγερση του Πάσχα του 1916, τελικώς καταπνίγεται.

Ο Κέισμεντ συνελήφθη από τους Άγγλους κατά την αποβίβασή του σε ιρλανδικές ακτές από γερμανικό υποβρύχιο, και απαγχονίστηκε το 1916. Αμέσως μετά, οι αγγλικές μυστικές υπηρεσίες έδωσαν στη δημοσιότητα αποσπάσματα των ημερολογίων του στα οποία ο Κέισμεντ αφηγείται τους ομοφυλοφιλικούς του έρωτες με μεγάλη ακρίβεια, επιδιώκοντας έναν δεύτερο θάνατο.

 

Mario Vargas Llosa, 28.3.1936-13.4.2025

Το βιβλίο του Λιόσα θυμίζει έντονα ένα άλλο, παρόμοιου θέματος, το αριστούργημα του Κόνραντ «Η καρδιά του σκότους». Είναι συναρπαστικό αλλά, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι από τα καλύτερά του. Όμως είναι πολύ χρήσιμο και εξαιρετικά ενδιαφέρον για να γνωρίσει ο αναγνώστης αυτήν την πολυσχιδή και αντιφατική προσωπικότητα, τον πραγματιστή, ακριβοδίκαιο, αλλά και ιδεαλιστή και φλογερό πατριώτη. Και, ασφαλώς, για να συνειδητοποιήσει πως το οικοδόμημα της Ευρώπης που όλοι θαυμάζουμε έχει χτιστεί και πάνω στην ακραία βία, στην εκμετάλλευση της αποικιοκρατίας, στα απάνθρωπα βασανιστήρια, στην εξόντωση λαών, πολιτισμών και θρησκειών, στην υποκρισία, στις ωμότητες, κοντολογίς, έχει εδραιωθεί και πάνω στο αίμα, πάνω σε ποταμούς αίματος για την ακρίβεια.

df

 

Οι νεκροί

 

Έρχονται κάποτε και μας βρίσκουν οι νεκροί,
όχι μονάχα όταν κοιμόμαστε
μα κι όταν καθόμαστε να πιούμε το ποτό μας
ή όταν μαζεύουμε τα ρούχα μας,
ακόμα και μέσα στο λεωφορείο
που μας πηγαίνει στη δουλειά μας.
 
Κάποιοι μας ρωτούν για την υγεία μας,
για την πολιτική κατάσταση,
αν είχαν τα χωράφια τους καρπό
ή αν πήρε το πρωτάθλημα η ομάδα τους
και άλλοι πάλι μας μαλώνουν γιατί τους ξεχάσαμε.
 
Τις περισσότερες όμως φορές δεν μας μιλούν καθόλου·
στέκονται λίγο πιο πέρα σιωπηλοί
και μας κοιτάζουν στη ζωή που κάνουμε.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

09/2026

Αλέξανδρος Κοτζιάς, Πολιορκία (Κέδρος, Πατάκης)

 

Ο Μηνάς Παπαθανάσης, παρακρατικός που συνεργάζεται με τα τάγματα ασφαλείας, στοχοποιείται από την εαμική αντίσταση. Στη γειτονιά του, τα Σεπόλια, οι τοίχοι των σπιτιών γεμίζουν με συνθήματα που υπόσχονται την εκτέλεσή του. Για να εμποδίσουν αυτήν την εξέλιξη, οι προϊστάμενοί του, τού παρέχουν μια ομάδα υποστήριξης και προστασίας που ως έδρα της και ορμητήριό της έχει την οικία του ίδιου. Η ομάδα αυτή αποτελείται από λούμπεν στοιχεία, από κάθε καρυδιάς καρύδι, μέθυσοι, τυχοδιώκτες, φιλοτομαριστές, απείθαρχοι. Το μόνο στοιχείο που φαίνεται να τους ενώνει -αλλά κι αυτό χαλαρά και όχι όλους- είναι το μίσος για τους «μπολσεβίκους». Από το σπίτι του Παπαθανάση εξαπολύουν κατά το δοκούν επιθέσεις σε σπίτια και σε μαγαζιά της περιοχής, σπέρνουν τον τρόμο, απειλούν, σκοτώνουν, βασανίζουν, καταστρέφουν και προσπαθούν με κάθε τρόπο να κρατήσουν τις δυνάμεις του ΕΑΜ μακριά από τη γειτονιά τους. Ωστόσο αδυνατούν να δουν τη μεγάλη εικόνα και να κατανοήσουν τους βαθύτερους πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους των όποιων τους ενεργειών. Τελικά, όλοι, και ο Παπαθανάσης μαζί, σε αντίθεση με τους προϊσταμένους τους και τους Γερμανούς (βρισκόμαστε στο 1943) λειτουργούν μόνο ως ενεργούμενα και συντρίβονται από το βάρος της ιστορίας και των γεγονότων.

 

Αλέξανδρος Κοτζιάς, 1926-1992 

Ο Μηνάς Παπαθανάσης είναι δημιούργημα της περιόδου στην οποία ζει: πολεμά πολλά χρόνια, στο μικρασιατικό μέτωπο, στην Αλβανία, στις συγκρούσεις με τους κομμουνιστές αντιστασιακούς. Ένα μέρος της πολιτικής του ζωής το διήγαγε τυχοδιωκτικά. Ταξίδεψε και έκανε δουλειές σε πολλά μέρη του κόσμου, πολλές μη έντιμες· σχετίστηκε με πολλές γυναίκες, έκανε ένα γάμο και ίσως και ένα παιδί που όμως παράτησε για να γυρίσει στην Ελλάδα. Σκληρός, αδυσώπητος, ποτισμένος με βία. Από την άλλη, διακρίνονται (και) κάποια αμυδρά ίχνη τρυφερότητας προς τη γυναίκα του και κάποια ίχνη «ηθικής», όταν προειδοποιεί τον κομμουνιστή γιατρό Δερβενιώτη ότι επίκειται η σύλληψή του, δίνοντας του χρόνο να διαφύγει. Ο συγγραφέας από αυτήν την άποψη δεν στήνει έναν μονοδιάστατο χαρακτήρα. Όπως μονοδιάστατος δεν είναι κανένας και από τους άλλους χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Ενδεικτικό παράδειγμα ο εξηντάχρονος Αγησίλαος, μια φιγούρα, που προκαλεί τον γέλωτα στους συναδέλφους του, όμως αυτός ο εθνικόφρων παρακρατικός έχει έναν γιο που είναι καπετάνιος των ανταρτών. Αυτόν τον γιο τον καταριέται αλλά όταν μαθαίνει τον θάνατό του τον πενθεί με βαρύ πένθος, θεωρώντας την κατάρα του υπεύθυνη. Οι γυναικείοι χαρακτήρες, η γυναίκα του Παπαθανάση, Χριστίνα, φιλάσθενη, ευαίσθητη, εύθραυστη όμως με τεράστια ψυχικά αποθέματα και η Μαργαρίτα, ένα πονεμένο μικρό κορίτσι που είναι η οικιακή υπηρέτρια, επίσης, συγκλονιστικοί -τραγικές φιγούρες, σπουδαίες, έξοχες

 

τοίχος σπιτιού στην Καισαριανή την περίοδο της Κατοχής

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, που συμμετείχε στην αντίσταση, δημοσίευσε την Πολιορκία το 1953, τέσσερα χρόνια μετά από την τυπική λήξη του Εμφυλίου. Είναι ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δεν είναι εύκολο βιβλίο και στον μεγαλύτερο βαθμό η όποια του δράση είναι «εσωτερική»: παρουσιάζει τα εσωτερικά κίνητρα που οδηγούν ένα πρόσωπο να ενεργήσει κατά έναν τρόπο και εστιάζει σε αυτά. Καίριες είναι και οι σιωπές του μυθιστορήματος. Ο αφηγητής σπάνια παρεμβαίνει. Αντιθέτως, αφήνει τους χαρακτήρες του να μιλήσουν ή να σιωπήσουν.

Το ξαναδιάβασα αυτές τις μέρες μετά από τριάντα χρόνια και μου είπε, όπως συμβαίνει στις δεύτερες και τρίτες αναγνώσεις, πολλά περισσότερα πράγματα. Επανακυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Πατάκης», και είναι επίκαιρο για πολλούς λόγους, ένας εκ των οποίων είναι η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών των εκτελεσθέντων αγωνιστών κομμουνιστών στην Καισαριανή τον Μάιο του 1944 φέτος. 

df

Serge Filippini, Στην πυρά του έρωτα πεθαίνω δυστυχής (Ψυχογιός)

 

Ο Τζορντάνο Μπρούνο (ντe Νόλα) γεννήθηκε στη Νάπολη το 1548 από μια φτωχική οικογένεια και από νωρίς εκδήλωσε το ενδιαφέρον του για τα βιβλία και την επιστήμη. Ήρθε σε επαφή με θρησκευτικούς κύκλους, το 1572 χειροτονήθηκε ιερέας και έγινε μέλος του τάγματος των Δομινικανών. Αμφισβήτησε ευθέως τη θεωρία του Αριστοτέλη, τα έργα του οποίου ήξερε απ' έξω κι ανακατωτά, ότι η γη είναι ακίνητη, διάβασε τα έργα του Έρασμου και συζήτησε ελεύθερα την αίρεση του Αρειανισμού, που απέρριπτε τη θεϊκή υπόσταση του Χριστού. Επηρεασμένος από τον αιγυπτιακό αποκρυφισμό, ιδίως από τα έργα του Ερμή του Τρισμέγιστου, πίστευε ότι το σύμπαν είναι απεριόριστο και αποτελείται από αναρίθμητους κόσμους. Κάθε αστέρι είναι ένας αυτόνομος κόσμος και γύρω από κάθε αστέρι περιστρέφονται άλλοι πλανήτες/σύμπαντα. Ο κόσμος που ξέρουμε δημιουργήθηκε και κυβερνάται από το oν που ενυπάρχει σε κάθε οντότητα, που το περιέχει και που την καθορίζει, το anima mundi. Έχοντας τέτοιες απόψεις διώχθηκε από την παπική εξουσία αλλά και από τους προτεστάντες, συκοφαντήθηκε, αφορίστηκε και εν τέλει οδηγήθηκε στην πυρά το 1600 ως αιρετικός από την Ιερή Εξέταση στη Ρώμη, στην πλατεία Campo dei Fiori και οι στάχτες του πετάχτηκαν στον Τίβερη. Ένας πραγματικά ελεύθερος διανοούμενος που δεν δίστασε να αναμετρηθεί με τις εξουσίες, κοσμικές και θρησκευτικές, με την αμάθεια, με τις προκαταλήψεις και με τα πάσης φύσεως δόγματα. Ένα πολυσχιδές ελεύθερο πνεύμα, όπως πολλά στην εποχή του, συγκρουσιακό, με μια μυθιστορηματική ζωή. Ένας περιπλανώμενος πανεπιστημιακός, ένας μονίμως διωκόμενος, κάποιος που το μόνο που αποζητούσε ήταν ένα ασφαλές περιβάλλον ελευθερίας και ανεξιθρησκείας για να αφοσιωθεί στις μελέτες του και στη διδασκαλία των ιδεών του. 

Serge Filippini

Το βιβλίο του Σερζ Φιλιππινί, «Στην πυρά του έρωτα πεθαίνω δυστυχής» είναι η μυθιστορηματική, πιστή ωστόσο, βιογραφία, αυτού του ανθρώπου, ενός από τα λαμπρότερα μυαλά της Αναγέννησης: φυσικός επιστήμονας, ποιητής, μαθηματικός, αστρονόμος, μυστικιστής. Ενός ανθρώπου που πίστεψε στην αξία του ορθού λόγου και της επιστημονικής απόδειξης σε εποχές που κυριαρχούσαν τα ιερατεία, οι αυθεντίες, το δόγμα, ο σκοταδισμός, η μισαλλοδοξία και οι μηχανορραφίες. Παρακολουθούμε τις έξι τελευταίες ημέρες της ζωής του στη φυλακή όπου μπορεί να ανακαλέσει τη ζωή του και να γράψει τα «απομνημονεύματά» του. Παρακολουθούμε, τα ταξίδια του (από τη Νάπολη όπου γεννήθηκε στη Ρώμη, στη Φλωρεντία, στην προτεσταντική Γενεύη, στο Παρίσι όπου βρήκε καταφύγιο στην αυλή του Ερρίκου των Βαλουά και όπου έγινε διδάκτωρ στη Σορβόννη, στο Λονδίνο όπου φιλοξενήθηκε από την Ελισάβετ, σε διάφορα κρατίδια της Γερμανίας, Φρανκφούρτη, Βενετία και πάλι πίσω στη Ρώμη όπου θανατώθηκε), τη διδασκαλία του, τις αυλές των ηγεμόνων που τον φιλοξένησαν κατά καιρούς, τα πανεπιστήμια όπου έδωσε τις διαλέξεις του, τις μηχανορραφίες στις οποίες έπεσε θύμα, τα καπηλειά, τα πορνεία, τα μοναστήρια, τους εραστές του και πολλές διάσημες προσωπικότητες του καιρού του με τις οποίες ήρθε σε επαφή με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Στο βιβλίο αναβιώνει με πολύ παραστατικό τρόπο το κλίμα της εποχής του δεκάτου πέμπτου αιώνα στην Ευρώπη: οι θρησκευτικοί πόλεμοι, οι έριδες μεταξύ των θεολόγων, των φυσικών επιστημόνων και των φιλοσόφων που συχνά κατέληγαν σε αιματηρές συγκρούσεις, σε μονομαχίες, ακόμα και σε δολοφονίες, η φοβερή και τρομερή Ιερή Εξέταση με τα φρικώδη βασανιστήρια στα οποία υπέβαλλε τους αιρετικούς, τα μοναστήρια και τα μοναχικά τάγματα, οι κάθε είδους φανατικοί, αλλοπαρμένοι θεολόγοι και θρησκόληπτοι μοναχοί, πανούργοι πάπες, αδίστακτοι μαχαιροβγάλτες, πληρωμένοι δολοφόνοι, πόρνες, θεατρίνοι, ηγεμόνες, μισθοφόροι, συλλέκτες βιβλίων και βιβλιοπώλες, τυπογράφοι, ζωγράφοι, αστρονόμοι, ιεροεξεταστές αλλά και διαλλακτικοί μαικήνες. Παρουσιάζονται και σημαντικές προσωπικότητες όπως ο Ερρίκος, ο Γ΄ των Βαλουά, η Ελισάβετ της Αγγλίας, ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, o Μισέλ ντε Μοντέν, ο Κέπλερ και άλλοι. 

 

Jordano Bruno da Nola (1548-1600)

Συναρπαστικό βιβλίο που το είχα αγοράσει το 2001 και το διάβασα τον Αύγουστο του 2026 και, πραγματικά, με συνάρπασε. Εξαίρετη και η ταινία του 1973 με τον Τζαν Μαρία Βολοντέ στον ομώνυμο ρόλο και τη Σαρλότ Ράμπλινγκ.

df

 

Ένα σπίτι στην Αίγινα

 

Ξέρω, δεν πρόκειται ποτέ να το αποκτήσω
όμως εγώ πάντα θα ονειρεύομαι
ένα σπίτι σε κάποια εξοχή της Αίγινας
κατά προτίμηση παραθαλάσσιο
για να στήσω εκεί το ησυχαστήριό μου

με το μικρό γραφείο μου σ’ ένα παράθυρο μπροστά
να βλέπει στον Σαρωνικό και πιο πέρα στο Αιγαίο
και να φωτίζεται απ’ το καλύτερο φως της Αττικής
και μ’ ένα πέτρινο τραπέζι στην αυλή του
για να διαβάζω το φθινόπωρο με τη δροσιά
και για να δέχομαι το καλοκαίρι φίλους
εικαστικούς και ποιητές
 

ένα σπίτι στην Αίγινα.
Αυτό μόνο.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

07/2026

Θαύματα του θέρους

 

Και να που μέσα στο λιοπύρι του Αυγούστου
βρισκόμαστε μπροστά σε μια μικρή πλατεία
απ’ όλους ξεχασμένη
και σ’ ένα ανέλπιστο παγκάκι
κάτω από ίσκιο

κι εκεί στεκόμαστε για λίγο ν’ ανασάνουμε
και ακουμπάμε τις τσάντες με τα ψώνια μας

και βγάζουμε έναν χυμό ανάμεικτο,
που περιέργως είναι ακόμα δροσερός,
για να τον πιούμε και να συνεχίσουμε.

Κι είναι θα ‘λεγες κι αυτό
ένα απ’ τα τόσα
θαύματα του θέρους. 

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

7/2026

Χρήστος Βακαλόπουλος, Η γραμμή του ορίζοντος (Εστία)

Πριν από δύο καλοκαίρια διάβασα το βιβλίο του Χρήστου Βακαλόπουλου, Η γραμμή του ορίζοντος, (1991) που επανεκδόθηκε από την Εστία. Η εντύπωση που μου έκανε ήταν καταρχήν θετική, όμως είχα την αίσθηση πως πολλά στοιχεία του μου είχαν ξεφύγει. Ήμουν σίγουρος, λοιπόν, ότι θα επανέλθω. Πράγματι, τη δεύτερη ανάγνωση την ολοκλήρωσα πριν από ελάχιστες ημέρες και ομολογώ ήταν πολύ πιο διαφωτιστική. Είναι βιβλίο δύσκολο, απαιτητικό, στρυφνό θα έλεγα παρά τη μικρή του έκταση. Ωστόσο παρασύρει τον αναγνώστη και με την ίδια τη γλώσσα και με την τεχνική της «ροής συνείδησης», ή του «εσωτερικού μονολόγου» που ο συγγραφέας χρησιμοποιεί.  

Μία νέα γυναίκα, η Ρέα Φραντζή, μελαχρινή, ελαφρά ντυμένη, προσφάτως χωρισμένη και μάλλον μπερδεμένη, αποφασίζει να εγκαταλείψει την Αθήνα και να κάνει μεταφερθεί στην άλλη άκρη της Ελλάδας, στην Πάτμο, το νησί της Αποκάλυψης, εκεί όπου ο «μοναχός Χριστόδουλος, έχτισε την ομώνυμη μονή. Επιβιβάζεται στο πλοίο της γραμμής και φτάνει στον  προορισμό της. Εκεί ξεκινά ένα εσωτερικό ταξίδι αυτογνωσίας, αυτό-εξέτασης και επανανακάλυψης του εαυτού της, του παλαιότερου εαυτού της.

Θα έλεγε κάποιος ότι το θέμα είναι κοινότοπο. Δεν είναι η μοναδική φορά στη λογοτεχνία που ένα πρόσωπο, απογοητευμένο από τη ζωή και ματαιωμένο, αποσύρεται στην «άγονη γραμμή» για να «δει την πρότερη ζωή του». Η διαφορά είναι ότι ο Βακαλόπουλος με το βιβλίο του επιχειρεί μια σκληρή, αμείλικτη κριτική, κάποτε με έντονη ειρωνεία και σαρκασμό στην επιδίωξη της «υποχρεωτικής ευτυχίας», την επιδίωξη μιας ζωής λαμπερής, τυλιγμένης με τη χρυσόσκονη των διαφημιστικών σποτ, μιας ζωής ανέφελης σε ένα διαρκές παρόν. Μαζί με την κριτική, επικριτική, διάθεση, σύμφυτη είναι και η διάθεση νοσταλγιας· νοσταλγία για μια ζωή περασμένη αλλά πιο αληθινή πιο μεστή, πιο ουσιώδη· ένα παρελθόν, όχι πολύ μακρινό, που οι «Έλληνες μπορούσαν να ντρέπονται χωρίς ντροπή (ήταν οι πιο ντροπαλοί Ευρωπαίοι)», και ν’ απολαύουν απλές καθημερινές περιστάσεις. Ναι, οι Έλληνες ντρέπονταν, ιδίως στην περίοδο της επταετίας, επειδή είχαν κουβαλούν πολλές αιώνες ιστορίας, έχουν πολλές ήττες και, ενδόμυχα ήξεραν πως ό,τι έφτιαχναν θα καταστρεφόταν. Ντρέπονταν με την προοπτική και μόνο της ευτυχίας». Στην Πάτμο η Ρέα Φραντζή ανακαλεί το παρελθόν της και προσπαθεί να τακτοποιήσει προσωπικά ζητήματα που νόμιζε –εσφαλμένα- ότι είχαν διευθετηθεί. Μεταφέρεται στην εφηβική της ηλικία και στα πρώτα της «ώριμα» νεανικά της χρόνια: έρωτες, συγγενείς, γονείς, φιλίες και φίλες, σπουδές, εξωτερικό, δικτατορία, μεταπολίτευση, τοπόσημα, κινηματογράφοι. Η Ρέα Φραντζή ζει σε μια Ελλάδα όπου οι άνθρωποι έκαναν πολύ εύκολα, ενστικτωδώς, τον σταυρό τους. Λίγο πιο μετά, τέτοιες κινήσεις θεωρούνταν συντηρητικές, επικρίνονταν και αποτρέπονταν. Στη Γραμμή του ορίζοντος εμείς οι αναγνώστες, παρακολουθούμε τη φθορά των αξιών και την παρακμή: αν μια κοινότητα, ένας λαός, αρχίζει να είναι επιφυλακτικός απέναντι στην ταυτότητά του, αρχίζει να παρακμάζει ηθικά και πολιτισμικά. Και η Ελλάδα της Γραμμής του ορίζοντα έχει πάρει τον στραβό δρόμο, έχει αλλοτριωθεί πολιτισμικά. Και οι Έλληνες το ίδιο: αποποιήθηκαν (ή μήπως ξεπούλησαν) τα ζωτικά στοιχεία της παράδοσής τους και επιδόθηκαν στην επίπλαστη ευημερία και στους ψεύτικους παραδείσους της κατανάλωσης, της διαφήμισης και της (δήθεν) ανάπτυξης. Αντιθέτως, η συνειδητοποίηση της ταυτότητας, δημιουργεί αντιστάσεις και αντοχές. Τα πάντα, λοιπόν, ξεκινούν από την αυτογνωσία, την ατομική και τη συλλογική.

Χρήστος Βακαλόπουλος, 1956-1993

Το βιβλίο είναι γεμάτο από τηλεοπτικές εικόνες, πλήθη τουριστών που επισκέπτονται μαζικά το νησί και θέλουν να μαυρίσουν, φίλες που καλοπαντρεύτηκαν, που χώρισαν, που έκαναν εναλλακτικό τουρισμό  και αλητείες, φοιτητές του εξωτερικού, διαδηλωτές των ιουλιανών, της δικτατορίας και της μεταπολίτευσης, κομματικοί οπαδοί και ριζοσπάστες, θερινοί κινηματογράφοι, ταυτόσημοι με την περίοδο της νιότης και της αθωότητας· μαζί τους πρόσωπα της ελληνικής ιστορίας και της δυτικής Ευρώπης.

Πάτμος, '60

Η Γραμμή του ορίζοντος, είχε πει ο Βακαλόπουλος σε συνέντευξή του, είναι ένα βιβλίο της δικής του γενιάς, σαν να το έγραψε η γενιά του ολόκληρη. Ό,τι κι έκαναν οι άνθρωποι αυτής της γενιάς, με ό,τι κι αν ασχολήθηκαν, με όποιο αποτέλεσμα, θετικό ή αρνητικό, όλοι, άλλος λίγο άλλος πολύ, θα αναγνωρίσει τον εαυτό του. Όταν η Ρέα Φραντζή, η μελαχρινή, ελαφρά ντυμένη, προσφάτως χωρισμένη γυναίκα, στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, μπαίνει στη θάλασσα –κάτι που συστηματικά ανέβαλλε- και κολυμπά προς τη γραμμή του ορίζοντος, νιώθει, επιτέλους, λυτρωμένη.

df