Οι νεκροί

 

Έρχονται κάποτε και μας βρίσκουν οι νεκροί,
όχι μονάχα όταν κοιμόμαστε
μα κι όταν καθόμαστε να πιούμε το ποτό μας
ή όταν μαζεύουμε τα ρούχα μας,
ακόμα και μέσα στο λεωφορείο
που μας πηγαίνει στη δουλειά μας.
 
Κάποιοι μας ρωτούν για την υγεία μας,
για την πολιτική κατάσταση,
αν είχαν τα χωράφια τους καρπό
ή αν πήρε το πρωτάθλημα η ομάδα τους
και άλλοι πάλι μας μαλώνουν γιατί τους ξεχάσαμε.
 
Τις περισσότερες όμως φορές δεν μας μιλούν καθόλου·
στέκονται λίγο πιο πέρα σιωπηλοί
και μας κοιτάζουν στη ζωή που κάνουμε.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

09/2026

Αλέξανδρος Κοτζιάς, Πολιορκία (Κέδρος, Πατάκης)

 

Ο Μηνάς Παπαθανάσης, παρακρατικός που συνεργάζεται με τα τάγματα ασφαλείας, στοχοποιείται από την εαμική αντίσταση. Στη γειτονιά του, τα Σεπόλια, οι τοίχοι των σπιτιών γεμίζουν με συνθήματα που υπόσχονται την εκτέλεσή του. Για να εμποδίσουν αυτήν την εξέλιξη, οι προϊστάμενοί του, τού παρέχουν μια ομάδα υποστήριξης και προστασίας που ως έδρα της και ορμητήριό της έχει την οικία του ίδιου. Η ομάδα αυτή αποτελείται από λούμπεν στοιχεία, από κάθε καρυδιάς καρύδι, μέθυσοι, τυχοδιώκτες, φιλοτομαριστές, απείθαρχοι. Το μόνο στοιχείο που φαίνεται να τους ενώνει -αλλά κι αυτό χαλαρά και όχι όλους- είναι το μίσος για τους «μπολσεβίκους». Από το σπίτι του Παπαθανάση εξαπολύουν κατά το δοκούν επιθέσεις σε σπίτια και σε μαγαζιά της περιοχής, σπέρνουν τον τρόμο, απειλούν, σκοτώνουν, βασανίζουν, καταστρέφουν και προσπαθούν με κάθε τρόπο να κρατήσουν τις δυνάμεις του ΕΑΜ μακριά από τη γειτονιά τους. Ωστόσο αδυνατούν να δουν τη μεγάλη εικόνα και να κατανοήσουν τους βαθύτερους πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους των όποιων τους ενεργειών. Τελικά, όλοι, και ο Παπαθανάσης μαζί, σε αντίθεση με τους προϊσταμένους τους και τους Γερμανούς (βρισκόμαστε στο 1943) λειτουργούν μόνο ως ενεργούμενα και συντρίβονται από το βάρος της ιστορίας και των γεγονότων.

 

Αλέξανδρος Κοτζιάς, 1926-1992 

Ο Μηνάς Παπαθανάσης είναι δημιούργημα της περιόδου στην οποία ζει: πολεμά πολλά χρόνια, στο μικρασιατικό μέτωπο, στην Αλβανία, στις συγκρούσεις με τους κομμουνιστές αντιστασιακούς. Ένα μέρος της πολιτικής του ζωής το διήγαγε τυχοδιωκτικά. Ταξίδεψε και έκανε δουλειές σε πολλά μέρη του κόσμου, πολλές μη έντιμες· σχετίστηκε με πολλές γυναίκες, έκανε ένα γάμο και ίσως και ένα παιδί που όμως παράτησε για να γυρίσει στην Ελλάδα. Σκληρός, αδυσώπητος, ποτισμένος με βία. Από την άλλη, διακρίνονται (και) κάποια αμυδρά ίχνη τρυφερότητας προς τη γυναίκα του και κάποια ίχνη «ηθικής», όταν προειδοποιεί τον κομμουνιστή γιατρό Δερβενιώτη ότι επίκειται η σύλληψή του, δίνοντας του χρόνο να διαφύγει. Ο συγγραφέας από αυτήν την άποψη δεν στήνει έναν μονοδιάστατο χαρακτήρα. Όπως μονοδιάστατος δεν είναι κανένας και από τους άλλους χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Ενδεικτικό παράδειγμα ο εξηντάχρονος Αγησίλαος, μια φιγούρα, που προκαλεί τον γέλωτα στους συναδέλφους του, όμως αυτός ο εθνικόφρων παρακρατικός έχει έναν γιο που είναι καπετάνιος των ανταρτών. Αυτόν τον γιο τον καταριέται αλλά όταν μαθαίνει τον θάνατό του τον πενθεί με βαρύ πένθος, θεωρώντας την κατάρα του υπεύθυνη. Οι γυναικείοι χαρακτήρες, η γυναίκα του Παπαθανάση, Χριστίνα, φιλάσθενη, ευαίσθητη, εύθραυστη όμως με τεράστια ψυχικά αποθέματα και η Μαργαρίτα, ένα πονεμένο μικρό κορίτσι που είναι η οικιακή υπηρέτρια, επίσης, συγκλονιστικοί -τραγικές φιγούρες, σπουδαίες, έξοχες

 

τοίχος σπιτιού στην Καισαριανή την περίοδο της Κατοχής

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, που συμμετείχε στην αντίσταση, δημοσίευσε την Πολιορκία το 1953, τέσσερα χρόνια μετά από την τυπική λήξη του Εμφυλίου. Είναι ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δεν είναι εύκολο βιβλίο και στον μεγαλύτερο βαθμό η όποια του δράση είναι «εσωτερική»: παρουσιάζει τα εσωτερικά κίνητρα που οδηγούν ένα πρόσωπο να ενεργήσει κατά έναν τρόπο και εστιάζει σε αυτά. Καίριες είναι και οι σιωπές του μυθιστορήματος. Ο αφηγητής σπάνια παρεμβαίνει. Αντιθέτως, αφήνει τους χαρακτήρες του να μιλήσουν ή να σιωπήσουν.

Το ξαναδιάβασα αυτές τις μέρες μετά από τριάντα χρόνια και μου είπε, όπως συμβαίνει στις δεύτερες και τρίτες αναγνώσεις, πολλά περισσότερα πράγματα. Επανακυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Πατάκης», και είναι επίκαιρο για πολλούς λόγους, ένας εκ των οποίων είναι η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών των εκτελεσθέντων αγωνιστών κομμουνιστών στην Καισαριανή τον Μάιο του 1944 φέτος. 

df

Serge Filippini, Στην πυρά του έρωτα πεθαίνω δυστυχής (Ψυχογιός)

 

Ο Τζορντάνο Μπρούνο (ντe Νόλα) γεννήθηκε στη Νάπολη το 1548 από μια φτωχική οικογένεια και από νωρίς εκδήλωσε το ενδιαφέρον του για τα βιβλία και την επιστήμη. Ήρθε σε επαφή με θρησκευτικούς κύκλους, το 1572 χειροτονήθηκε ιερέας και έγινε μέλος του τάγματος των Δομινικανών. Αμφισβήτησε ευθέως τη θεωρία του Αριστοτέλη, τα έργα του οποίου ήξερε απ' έξω κι ανακατωτά, ότι η γη είναι ακίνητη, διάβασε τα έργα του Έρασμου και συζήτησε ελεύθερα την αίρεση του Αρειανισμού, που απέρριπτε τη θεϊκή υπόσταση του Χριστού. Επηρεασμένος από τον αιγυπτιακό αποκρυφισμό, ιδίως από τα έργα του Ερμή του Τρισμέγιστου, πίστευε ότι το σύμπαν είναι απεριόριστο και αποτελείται από αναρίθμητους κόσμους. Κάθε αστέρι είναι ένας αυτόνομος κόσμος και γύρω από κάθε αστέρι περιστρέφονται άλλοι πλανήτες/σύμπαντα. Ο κόσμος που ξέρουμε δημιουργήθηκε και κυβερνάται από το oν που ενυπάρχει σε κάθε οντότητα, που το περιέχει και που την καθορίζει, το anima mundi. Έχοντας τέτοιες απόψεις διώχθηκε από την παπική εξουσία αλλά και από τους προτεστάντες, συκοφαντήθηκε, αφορίστηκε και εν τέλει οδηγήθηκε στην πυρά το 1600 ως αιρετικός από την Ιερή Εξέταση στη Ρώμη, στην πλατεία Campo dei Fiori και οι στάχτες του πετάχτηκαν στον Τίβερη. Ένας πραγματικά ελεύθερος διανοούμενος που δεν δίστασε να αναμετρηθεί με τις εξουσίες, κοσμικές και θρησκευτικές, με την αμάθεια, με τις προκαταλήψεις και με τα πάσης φύσεως δόγματα. Ένα πολυσχιδές ελεύθερο πνεύμα, όπως πολλά στην εποχή του, συγκρουσιακό, με μια μυθιστορηματική ζωή. Ένας περιπλανώμενος πανεπιστημιακός, ένας μονίμως διωκόμενος, κάποιος που το μόνο που αποζητούσε ήταν ένα ασφαλές περιβάλλον ελευθερίας και ανεξιθρησκείας για να αφοσιωθεί στις μελέτες του και στη διδασκαλία των ιδεών του. 

Serge Filippini

Το βιβλίο του Σερζ Φιλιππινί, «Στην πυρά του έρωτα πεθαίνω δυστυχής» είναι η μυθιστορηματική, πιστή ωστόσο, βιογραφία, αυτού του ανθρώπου, ενός από τα λαμπρότερα μυαλά της Αναγέννησης: φυσικός επιστήμονας, ποιητής, μαθηματικός, αστρονόμος, μυστικιστής. Ενός ανθρώπου που πίστεψε στην αξία του ορθού λόγου και της επιστημονικής απόδειξης σε εποχές που κυριαρχούσαν τα ιερατεία, οι αυθεντίες, το δόγμα, ο σκοταδισμός, η μισαλλοδοξία και οι μηχανορραφίες. Παρακολουθούμε τις έξι τελευταίες ημέρες της ζωής του στη φυλακή όπου μπορεί να ανακαλέσει τη ζωή του και να γράψει τα «απομνημονεύματά» του. Παρακολουθούμε, τα ταξίδια του (από τη Νάπολη όπου γεννήθηκε στη Ρώμη, στη Φλωρεντία, στην προτεσταντική Γενεύη, στο Παρίσι όπου βρήκε καταφύγιο στην αυλή του Ερρίκου των Βαλουά και όπου έγινε διδάκτωρ στη Σορβόννη, στο Λονδίνο όπου φιλοξενήθηκε από την Ελισάβετ, σε διάφορα κρατίδια της Γερμανίας, Φρανκφούρτη, Βενετία και πάλι πίσω στη Ρώμη όπου θανατώθηκε), τη διδασκαλία του, τις αυλές των ηγεμόνων που τον φιλοξένησαν κατά καιρούς, τα πανεπιστήμια όπου έδωσε τις διαλέξεις του, τις μηχανορραφίες στις οποίες έπεσε θύμα, τα καπηλειά, τα πορνεία, τα μοναστήρια, τους εραστές του και πολλές διάσημες προσωπικότητες του καιρού του με τις οποίες ήρθε σε επαφή με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Στο βιβλίο αναβιώνει με πολύ παραστατικό τρόπο το κλίμα της εποχής του δεκάτου πέμπτου αιώνα στην Ευρώπη: οι θρησκευτικοί πόλεμοι, οι έριδες μεταξύ των θεολόγων, των φυσικών επιστημόνων και των φιλοσόφων που συχνά κατέληγαν σε αιματηρές συγκρούσεις, σε μονομαχίες, ακόμα και σε δολοφονίες, η φοβερή και τρομερή Ιερή Εξέταση με τα φρικώδη βασανιστήρια στα οποία υπέβαλλε τους αιρετικούς, τα μοναστήρια και τα μοναχικά τάγματα, οι κάθε είδους φανατικοί, αλλοπαρμένοι θεολόγοι και θρησκόληπτοι μοναχοί, πανούργοι πάπες, αδίστακτοι μαχαιροβγάλτες, πληρωμένοι δολοφόνοι, πόρνες, θεατρίνοι, ηγεμόνες, μισθοφόροι, συλλέκτες βιβλίων και βιβλιοπώλες, τυπογράφοι, ζωγράφοι, αστρονόμοι, ιεροεξεταστές αλλά και διαλλακτικοί μαικήνες. Παρουσιάζονται και σημαντικές προσωπικότητες όπως ο Ερρίκος, ο Γ΄ των Βαλουά, η Ελισάβετ της Αγγλίας, ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, o Μισέλ ντε Μοντέν, ο Κέπλερ και άλλοι. 

 

Jordano Bruno da Nola (1548-1600)

Συναρπαστικό βιβλίο που το είχα αγοράσει το 2001 και το διάβασα τον Αύγουστο του 2026 και, πραγματικά, με συνάρπασε. Εξαίρετη και η ταινία του 1973 με τον Τζαν Μαρία Βολοντέ στον ομώνυμο ρόλο και τη Σαρλότ Ράμπλινγκ.

df

 

Ένα σπίτι στην Αίγινα

 

Ξέρω, δεν πρόκειται ποτέ να το αποκτήσω
όμως εγώ πάντα θα ονειρεύομαι
ένα σπίτι σε κάποια εξοχή της Αίγινας
κατά προτίμηση παραθαλάσσιο
για να στήσω εκεί το ησυχαστήριό μου

με το μικρό γραφείο μου σ’ ένα παράθυρο μπροστά
να βλέπει στον Σαρωνικό και πιο πέρα στο Αιγαίο
και να φωτίζεται απ’ το καλύτερο φως της Αττικής
και μ’ ένα πέτρινο τραπέζι στην αυλή του
για να διαβάζω το φθινόπωρο με τη δροσιά
και για να δέχομαι το καλοκαίρι φίλους
εικαστικούς και ποιητές
 

ένα σπίτι στην Αίγινα.
Αυτό μόνο.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

07/2026

Θαύματα του θέρους

 

Και να που μέσα στο λιοπύρι του Αυγούστου
βρισκόμαστε μπροστά σε μια μικρή πλατεία
απ’ όλους ξεχασμένη
και σ’ ένα ανέλπιστο παγκάκι
κάτω από ίσκιο

κι εκεί στεκόμαστε για λίγο ν’ ανασάνουμε
και ακουμπάμε τις τσάντες με τα ψώνια μας

και βγάζουμε έναν χυμό ανάμεικτο,
που περιέργως είναι ακόμα δροσερός,
για να τον πιούμε και να συνεχίσουμε.

Κι είναι θα ‘λεγες κι αυτό
ένα απ’ τα τόσα
θαύματα του θέρους. 

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

7/2026

Χρήστος Βακαλόπουλος, Η γραμμή του ορίζοντος (Εστία)

Πριν από δύο καλοκαίρια διάβασα το βιβλίο του Χρήστου Βακαλόπουλου, Η γραμμή του ορίζοντος, (1991) που επανεκδόθηκε από την Εστία. Η εντύπωση που μου έκανε ήταν καταρχήν θετική, όμως είχα την αίσθηση πως πολλά στοιχεία του μου είχαν ξεφύγει. Ήμουν σίγουρος, λοιπόν, ότι θα επανέλθω. Πράγματι, τη δεύτερη ανάγνωση την ολοκλήρωσα πριν από ελάχιστες ημέρες και ομολογώ ήταν πολύ πιο διαφωτιστική. Είναι βιβλίο δύσκολο, απαιτητικό, στρυφνό θα έλεγα παρά τη μικρή του έκταση. Ωστόσο παρασύρει τον αναγνώστη και με την ίδια τη γλώσσα και με την τεχνική της «ροής συνείδησης», ή του «εσωτερικού μονολόγου» που ο συγγραφέας χρησιμοποιεί.  

Μία νέα γυναίκα, η Ρέα Φραντζή, μελαχρινή, ελαφρά ντυμένη, προσφάτως χωρισμένη και μάλλον μπερδεμένη, αποφασίζει να εγκαταλείψει την Αθήνα και να κάνει μεταφερθεί στην άλλη άκρη της Ελλάδας, στην Πάτμο, το νησί της Αποκάλυψης, εκεί όπου ο «μοναχός Χριστόδουλος, έχτισε την ομώνυμη μονή. Επιβιβάζεται στο πλοίο της γραμμής και φτάνει στον  προορισμό της. Εκεί ξεκινά ένα εσωτερικό ταξίδι αυτογνωσίας, αυτό-εξέτασης και επανανακάλυψης του εαυτού της, του παλαιότερου εαυτού της.

Θα έλεγε κάποιος ότι το θέμα είναι κοινότοπο. Δεν είναι η μοναδική φορά στη λογοτεχνία που ένα πρόσωπο, απογοητευμένο από τη ζωή και ματαιωμένο, αποσύρεται στην «άγονη γραμμή» για να «δει την πρότερη ζωή του». Η διαφορά είναι ότι ο Βακαλόπουλος με το βιβλίο του επιχειρεί μια σκληρή, αμείλικτη κριτική, κάποτε με έντονη ειρωνεία και σαρκασμό στην επιδίωξη της «υποχρεωτικής ευτυχίας», την επιδίωξη μιας ζωής λαμπερής, τυλιγμένης με τη χρυσόσκονη των διαφημιστικών σποτ, μιας ζωής ανέφελης σε ένα διαρκές παρόν. Μαζί με την κριτική, επικριτική, διάθεση, σύμφυτη είναι και η διάθεση νοσταλγιας· νοσταλγία για μια ζωή περασμένη αλλά πιο αληθινή πιο μεστή, πιο ουσιώδη· ένα παρελθόν, όχι πολύ μακρινό, που οι «Έλληνες μπορούσαν να ντρέπονται χωρίς ντροπή (ήταν οι πιο ντροπαλοί Ευρωπαίοι)», και ν’ απολαύουν απλές καθημερινές περιστάσεις. Ναι, οι Έλληνες ντρέπονταν, ιδίως στην περίοδο της επταετίας, επειδή είχαν κουβαλούν πολλές αιώνες ιστορίας, έχουν πολλές ήττες και, ενδόμυχα ήξεραν πως ό,τι έφτιαχναν θα καταστρεφόταν. Ντρέπονταν με την προοπτική και μόνο της ευτυχίας». Στην Πάτμο η Ρέα Φραντζή ανακαλεί το παρελθόν της και προσπαθεί να τακτοποιήσει προσωπικά ζητήματα που νόμιζε –εσφαλμένα- ότι είχαν διευθετηθεί. Μεταφέρεται στην εφηβική της ηλικία και στα πρώτα της «ώριμα» νεανικά της χρόνια: έρωτες, συγγενείς, γονείς, φιλίες και φίλες, σπουδές, εξωτερικό, δικτατορία, μεταπολίτευση, τοπόσημα, κινηματογράφοι. Η Ρέα Φραντζή ζει σε μια Ελλάδα όπου οι άνθρωποι έκαναν πολύ εύκολα, ενστικτωδώς, τον σταυρό τους. Λίγο πιο μετά, τέτοιες κινήσεις θεωρούνταν συντηρητικές, επικρίνονταν και αποτρέπονταν. Στη Γραμμή του ορίζοντος εμείς οι αναγνώστες, παρακολουθούμε τη φθορά των αξιών και την παρακμή: αν μια κοινότητα, ένας λαός, αρχίζει να είναι επιφυλακτικός απέναντι στην ταυτότητά του, αρχίζει να παρακμάζει ηθικά και πολιτισμικά. Και η Ελλάδα της Γραμμής του ορίζοντα έχει πάρει τον στραβό δρόμο, έχει αλλοτριωθεί πολιτισμικά. Και οι Έλληνες το ίδιο: αποποιήθηκαν (ή μήπως ξεπούλησαν) τα ζωτικά στοιχεία της παράδοσής τους και επιδόθηκαν στην επίπλαστη ευημερία και στους ψεύτικους παραδείσους της κατανάλωσης, της διαφήμισης και της (δήθεν) ανάπτυξης. Αντιθέτως, η συνειδητοποίηση της ταυτότητας, δημιουργεί αντιστάσεις και αντοχές. Τα πάντα, λοιπόν, ξεκινούν από την αυτογνωσία, την ατομική και τη συλλογική.

Χρήστος Βακαλόπουλος, 1956-1993

Το βιβλίο είναι γεμάτο από τηλεοπτικές εικόνες, πλήθη τουριστών που επισκέπτονται μαζικά το νησί και θέλουν να μαυρίσουν, φίλες που καλοπαντρεύτηκαν, που χώρισαν, που έκαναν εναλλακτικό τουρισμό  και αλητείες, φοιτητές του εξωτερικού, διαδηλωτές των ιουλιανών, της δικτατορίας και της μεταπολίτευσης, κομματικοί οπαδοί και ριζοσπάστες, θερινοί κινηματογράφοι, ταυτόσημοι με την περίοδο της νιότης και της αθωότητας· μαζί τους πρόσωπα της ελληνικής ιστορίας και της δυτικής Ευρώπης.

Πάτμος, '60

Η Γραμμή του ορίζοντος, είχε πει ο Βακαλόπουλος σε συνέντευξή του, είναι ένα βιβλίο της δικής του γενιάς, σαν να το έγραψε η γενιά του ολόκληρη. Ό,τι κι έκαναν οι άνθρωποι αυτής της γενιάς, με ό,τι κι αν ασχολήθηκαν, με όποιο αποτέλεσμα, θετικό ή αρνητικό, όλοι, άλλος λίγο άλλος πολύ, θα αναγνωρίσει τον εαυτό του. Όταν η Ρέα Φραντζή, η μελαχρινή, ελαφρά ντυμένη, προσφάτως χωρισμένη γυναίκα, στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, μπαίνει στη θάλασσα –κάτι που συστηματικά ανέβαλλε- και κολυμπά προς τη γραμμή του ορίζοντος, νιώθει, επιτέλους, λυτρωμένη.

df

 

Henry David Thoreau, Walden ή Η ζωή στο δάσος (Κέδρος)

 

Ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω (Henry David Thoreau, 1817-1862) ήταν Αμερικανός φιλόσοφος, συγγραφέας, πολιτικός διανοούμενος και ποιητής. Γεννήθηκε στο Κόνκορντ της Μασαχουσέτη όπου και φοίτησε στο τοπικό πανεπιστήμιο, έχοντας ως καθηγητή του, μεταξύ άλλων και τον Έμερσον, ο οποίος σε μεγάλο βαθμό τον επηρέασε ιδεολογικά και φιλοσοφικά. Ακολούθησε το κίνημα του «φιλοσοφικού υπερβατισμού», ένα κίνημα που εμφανίστηκε τις δεκαετίες του 1820 και 1830 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Υποστήριζε πως κάθε άνθρωπος έχει αγαθά στοιχεία και αρετές, ότι έχει την ικανότητα να είναι καλός, ηθικός, αγνός, έντιμος, ότι η αγάπη και η καλοσύνη ενυπάρχουν «φύσει» σε κάθε ανθρώπινο ον, αλλά οι κοινωνικές συμβάσεις, οι θεσμοί, ο αστικός πολιτισμός, εν γένει, είναι οι παράγοντες εκείνοι που τον διαφθείρουν και τον οδηγούν στην κακότητα, την ανεντιμότητα, τη μισανθρωπία. Ο αστικός πολιτισμός, επίσης, δεν επιτρέπει στους ανθρώπους να είναι αυτόνομοι και αυτάρκεις αλλά, αντιθέτως, τους οδηγεί στην εξάρτηση από το χρήμα και τα περιττά αγαθά και στη συνεχή συσσώρευση πλούτου με όποιες κοινωνικές και ηθικές επιπτώσεις μπορεί να έχει αυτή. Με το κίνημα του «υπερβατισμού» συνδέθηκαν και άλλες σημαίνουσες προσωπικότητες όπως ο δοκιμιογράφος, Ραλφ Ουάλντο Έμερσον, η δημοσιογράφος, Μάργκαρετ Φούλερ, ο ποιητής, Ουόλτ Ουίτμαν.

 

Henry David Thoreau, 1817-1862

Ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω είναι ευρύτερα γνωστός για το φιλοσοφικό/πολιτικό του δοκίμιο, «Πολιτική Ανυπακοή» (1849). Το έγραψε αφού είχε περάσει μια νύχτα στη φυλακή εξαιτίας της άρνησής του να πληρώσει τον φόρο που είχε επιβάλει η πολιτεία για την κάλυψη των εξόδων του αμερικανικο-μεξικανικού πολέμου (1846-48), πόλεμο με τον οποίο ο Θόρω διαφωνούσε. Το συγκεκριμένο δοκίμιο συνιστά όχι απλώς κείμενο διαμαρτυρίας αλλά και κάλεσμα πολιτικής ανυπακοής του πολίτη απέναντι σε ένα βάναυσο και καταπιεστικό κράτος. Πρόκειται για ένα γνήσια επαναστατικό κείμενο (δεν πρέπει να αγνοούμε ότι σε άλλα του εξυμνεί τον ακτιβιστή Τζον Μπράουν, έναν λευκό επαναστάτη που αντιτίθεται στον θεσμό της δουλείας και μάχεται για την εξάλειψή της στις ΗΠΑ).

 

Αντίγραφο της καλύβας του συγγραφέα στη λίμνη Walden

Ωστόσο ένα από τα πιο ριζοσπαστικά κείμενά του είναι το «Walden, ή Η ζωή στο δάσος» (1854), ένα έργο αφιερωμένο στην αμερικανική φύση, στην επιδίωξη της αυτάρκειας και την κριτική, έως και την απόρριψη, των θεσμών της κοινωνίας. Το «Walden» είναι, θα λέγαμε, ένα ημερολόγιο. Σε αυτό ο Θόρω αφηγείται τις εμπειρίες του κατά τη διάρκεια των δύο χρόνων όταν αποφάσισε να εγκαταλείψει την πόλη, τις αστικές συνήθειες και συμβάσεις και να απομονωθεί σε μία καλύβα δίπλα στη λίμνη Γουόλντεν, μέσα στο δάσος, η οποία ανήκε στο φίλο του, Ραλφ Ουάλντο Έμερσον. Ο Θόρω έχει την άποψη ότι η ιδιοκτησία είναι βάρος και έχοτας αυτήν τη θέση, προσδιορίζει ποιες είναι οι βασικές ανάγκες του ανθρώπου. Έτσι καταλήγει σε τρεις: την τροφή, τη στέγη και το ρουχισμό. Σημαντικότερη θεωρεί την τροφή, ενώ η στέγη δεν είναι απολύτως απαραίτητη. Μαζί του έχει ελάχιστα υπάρχοντα, κάποια πνευματικά, τα έπη του Ομήρου στο πρωτότυπο. Ο συγγραφέας εξερευνά και μελετάει την τοποθεσία και αφού κάνει τις απαραίτητες εργασίες το πρωί, για να εξασφαλίσει το φαγητό του και για να καλύψει άλλες ανάγκες, επιδίδεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας που απομένει στην ανάγνωση των κλασικών και στην παρατήρηση του φυσικού κόσμου, το άκουσμα των πουλιών και των ζώων του δάσους ή των φυσικών φαινομένων. Απολαμβάνει την απομόνωση και τη γαλήνη μέσα στην οποία έχει βρεθεί. Όταν ξεσπάει μία μπόρα πάνω από το Κόνκορντ ο φυσιοδίφης Θόρω παρατηρεί τους κεραυνούς και την οργή της φύσης, μέσα από την ασφάλεια που του προσφέρει η καλύβα του.

 

Σχεδιάγραμμα της λίμνης Walden 

Μετά το πρώτο διάστημα της εγκατάστασης, ο συγγραφέας αρχίζει να επισκέπτεται γειτονικές λίμνες. Εκεί μένει έκθαμβος από τα πεντακάθαρα νερά που καθρεφτίζουν στην επιφάνειά τους το γύρω φυσικό τοπίο, εξετάζει τα παράξενα ζώα και έντομα που βλέπει στο δάσος (εστιάζει μάλιστα σε ένα είδος σπάνιου τρωκτικού και σε δύο ομάδες από μυρμηγκιών, μία κόκκινη και μία μαύρη, οι οποίες πολεμούν μεταξύ τους, κάτι που του ανακαλεί τις ομηρικές μάχες που διαβάζει). Ζώντας μέσα σ’ ένα τέτοιο φυσικό περιβάλλον, ο Θόρω προβληματίζεται για την παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση. Του φαίνεται πρόστυχη και προσβλητική, αφού αναπάντεχα παραπέμπει στον καπιταλισμό, στην εκμετάλλευση της φύσης, στη συσσώρευση του πλούτου και στο κυνήγι για του προσωπικού οφέλους. Θεωρεί τόσο καταστροφική την ανθρώπινη παρέμβαση ώστε φτάνει σε σημείο να επιτρέψει σε σφήκες που έχουν μπει στην καλύβα του, να φτιάξουν μέσα σε αυτήν τη φωλιά τους, θεωρώντας τη δική τους άκακη και αβλαβή σε σύγκριση με αυτή των ανθρώπων.

Όσο πλησιάζει ο χειμώνας, το δάσος καλύπτεται σιγά-σιγά με χιόνι και οι λίμνες παγώνουν. Ο συγγραφέας προμηθεύεται ξύλα, κατασκευάζει τζάκι και καμινάδα και περνάει τον χρόνο του διαβάζοντας,  παρατηρώντας το χιονισμένο τοπίο και αναλογιζόμενος τους προηγούμενους ενοίκους της καλύβας, τους χωρικούς, τους σκλάβους καθώς και τη μάχη του Ναπολέοντα στο Βατερλό. Ο χειμώνας στο δάσος είναι, αναμφισβήτητα, δύσκολος, όμως η ομορφιά του χιονισμένου τοπίου τον αποζημιώνει και αρκεί για να κρατήσει το συγγραφέα εκεί. Η άνοιξη ακολουθεί και ο Θόρω βλέπει τα χιόνια σιγά σιγά να λιώνουν, Αρχίζουν να εμφανίζονται ξανά και οι ψαράδες, αλλά και οι επιχειρηματίες που εμπορεύονται κομμάτια πάγου, τα οποία «κλέβουν» από τις λίμνες. Ο Θόρω περνάει ακόμα μία χρονιά, το 1847, στο δάσος, με τη φύση να κάνει τον ίδιο κύκλο για ακόμη μία φορά, όμως δεν περιγράφει αυτή του την εμπειρία στο βιβλίο· μας λέει πως ό,τι έγινε την προηγούμενη χρονιά επαναλήφθηκε.  Επιστρέφοντας στην πόλη και στον αστικό πολιτισμό, ύστερα από αυτό το «διάλειμμα», από αυτό το ταξίδι ανακάλυψης (και αυτογνωσίας), ο Θόρω σκέφτεται πως το να κοιτάξει κανείς βαθιά μέσα στην ψυχή του είναι ό,τι πιο συναρπαστικό και ωφέλιμο μπορεί να κάνει κάποιος.

Το «διάλειμμα» του φυσιοδίφη, Θόρω από την αστική ζωή και η απομόνωσή του στο δάσος της Νέας Αγγλίας, στη λίμνη Walden είναι, μεταξύ άλλων, και μια προσπάθειά του να κατανοήσει καλύτερα την πόλη, παίρνοντας αποστάσεις από αυτήν. Ο συγγραφέας κάνει ποικίλες σκέψεις για την κοινωνία και τους θεσμούς του πολιτισμού. Επιστρέφει σε παλαιότερες μορφές ζωής και επιβίωσης που χαρακτηρίζονται από την απλότητα, τη λιτότητα, τη μικρότερη δυνατή εξάρτηση, την αυτάρκεια. Μάλιστα, όταν έρχονται κάποιοι επισκέπτες στην καλύβα, εκείνος δεν τους προσφέρει καν γεύμα, όπως συνηθιζόταν όταν κάποιος έρχεται από μακριά. Από ένα σημείο και μετά, βλέπει τους συνανθρώπους του με τον ίδιο τρόπο που βλέπει τα πουλιά και τα ζώα του δάσους, θεωρώντας τους όλους αδιακρίτως «εισβολείς» και «βάρβαρους γείτονες». Πολλοί θεωρούν τη φιλοσοφία του Θόρω ως συναφή εκείνης των υπαρξιστών, των χίππυς, των αυτόνομων κοινοτήτων, των πρώιμων αναρχικών, των οπαδών του ουτοπικού σοσιαλισμού και πρόδρομο των οικολογικών κινημάτων του τέλους του εικοστού αιώνα.

Οι επιρροές που άσκησε αυτό το έργο του Θόρω είναι πολλές, και στις τέχνες (λογοτεχνία και κινηματογράφο) και στον πολιτικό και φιλοσοφικό στοχασμό, ακόμα και στον τρόπο του βίου. Είναι μια τολμηρή ματιά πάνω στον τρόπο ζωής εντός της οργανωμένης κοινωνίας, που φανερώνει δυνατότητες αλλαγής και βελτίωση, αν καθένας από εμάς προσπαθήσει να ζει με λιγότερα και να βασίζεται στις δικές του ικανότητες. Κατά τη δεκαετία του 1960, περίοδο που άνθισαν πολλά κινήματα αμφισβήτησης και διαμαρτυρίας, πολλοί φοιτητές με ριζοσπαστικές απόψεις, στο πλαίσιο του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα, κυκλοφορούσαν με το βιβλίο αυτό του Θόρω, δίπλα στο On the Road (1957), του Τζακ Κέρουακ.

Η πρώτη έκδοση του βιβλίου

Ένα πραγματικά αξιόλογο βιβλίο, ένα δοκίμιο επίκαιρο όσο λίγα στην εποχή μας, την εποχή της άκρατης εμπορευματοποίησης του φυσικού πλούτου, της υπερεκμετάλλευσης της φύσης στο όνομα της «ανάπτυξης».

 df