Σταύρος Ζουμπουλάκης, Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο (Πρίμο Λέβι - "Η ντροπή" και η ενοχή της επιβίωσης, Πόλις)

 

Το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη, "Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο" (εκδόσεις Πόλις) απαρτίζεται από είκοσι πέντε μικρής και μεσαίας έκτασης δοκίμια πάνω στα βιβλία, μυθιστορήματα τα περισσότερα εξαίρετων συγγραφέων όπως ο Τσβάιχ, ο Ροθ, η Αλεξέγιεβιτς, ο Καμύ, ο Άππαρφελντ, ο ΜακΓιούαν, ο Τρότσκι και άλλοι.
 
Από τα πιο εκτενή του δοκίμια, τρία αναφέρονται στον Πρίμο Λέβι, ο οποίος βεβαίως δεν έχει γράψει μυθιστορήματα. Αντιθέτως στα βιβλία του αφηγείται την οδυνηρή εμπειρία του Άουσβιτς.
Με συγκλόνισε ένα κεφάλαιο που επιγράφεται "Ντροπή". Στο κεφάλαιο αυτό εξηγείται η ηθική διάσταση της ντροπής και της ενοχής, των αισθημάτων που βίωσαν κάποιοι, πολλοί, από τους ελάχιστους επιζώντες των γερμανικών στρατοπέδων εξόντωσης.
Πώς είναι δυνατόν όμως άνθρωποι που πέρασαν μέσα από τέτοια κόλαση και επέζησαν να αισθάνονταν ντροπή και ενοχή; Αυτό το αίσθημα της ντροπής που ταυτίζεται με την ενοχή διαπερνάει ολόκληρη τη στρατοπεδική γραμματεία -δεν είναι μόνο στον Πρίμο Λέβι. Ο Λέβι όμως είχε τη διαύγεια να το ανατάμει. Και αναφέρει τρεις πηγές-αιτίες. Από αυτές η πιο σημαντική ήταν η έλλειψη αλληλεγγύης προς τον συγκρατούμενο (!) ..."ότι δεν άκουσες τη φωνή του διπλανού σου, ότι αδιαφόρησες για το ικετευτικό του βλέμμα, ... ότι οι επιζήσαντες του Άουσβιτς εφάρμοσαν τη μόνη αρχή που ίσχυε εκεί: κοίταξε μόνο τον εαυτό σου, τίποτα άλλο δεν έχει σημασία. Αυτό το αίσθημα της ντροπής, ότι δεν νοιάστηκες για τον διπλανό σου όταν σου το ζήτησε, παραμένει ανεξάλειπτο και μετά το Άουσβιτς (και είναι κι αυτή μία από τις επιτυχίες του !) και στιγματίζει δια βίου αυτόν που επέζησε. Ο όμηρος του Άουσβιτς είναι δέσμιος όχι μόνο των δημίων του αλλά -εδώ είναι το κρίσιμο σημείο- και του άλλου όμηρου, του συντρόφου του-του συγκρατουμένου του: η παρουσία του άλλου τον δεσμεύει ηθικά και θα έπρεπε να τον είχε οδηγήσει σε κάποια πράξη συμπαράστασης. Αφού κάτι τέτοιο δεν έγινε, το ηθικό στίγμα του "κοίτα τον εαυτό σου μόνο" παραμένει ενεργό και ισόβιο. Το γεγονός ότι εσύ επέζησες ενώ ο διπλανός σου θανατώθηκε σε καθιστά ένοχο, σε βαραίνει, σε κάνει φονιά Κάιν του αδελφού σου. Να γιατί η επιβίωση από το Άουσβιτς ήταν, τελικά, αμαρτία.

.