Αλέξανδρος Κοτζιάς, Πολιορκία (Κέδρος, Πατάκης)

 

Ο Μηνάς Παπαθανάσης, παρακρατικός που συνεργάζεται με τα τάγματα ασφαλείας, στοχοποιείται από την εαμική αντίσταση. Στη γειτονιά του, τα Σεπόλια, οι τοίχοι των σπιτιών γεμίζουν με συνθήματα που υπόσχονται την εκτέλεσή του. Για να εμποδίσουν αυτήν την εξέλιξη, οι προϊστάμενοί του, τού παρέχουν μια ομάδα υποστήριξης και προστασίας που ως έδρα της και ορμητήριό της έχει την οικία του ίδιου. Η ομάδα αυτή αποτελείται από λούμπεν στοιχεία, από κάθε καρυδιάς καρύδι, μέθυσοι, τυχοδιώκτες, φιλοτομαριστές, απείθαρχοι. Το μόνο στοιχείο που φαίνεται να τους ενώνει -αλλά κι αυτό χαλαρά και όχι όλους- είναι το μίσος για τους «μπολσεβίκους». Από το σπίτι του Παπαθανάση εξαπολύουν κατά το δοκούν επιθέσεις σε σπίτια και σε μαγαζιά της περιοχής, σπέρνουν τον τρόμο, απειλούν, σκοτώνουν, βασανίζουν, καταστρέφουν και προσπαθούν με κάθε τρόπο να κρατήσουν τις δυνάμεις του ΕΑΜ μακριά από τη γειτονιά τους. Ωστόσο αδυνατούν να δουν τη μεγάλη εικόνα και να κατανοήσουν τους βαθύτερους πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους των όποιων τους ενεργειών. Τελικά, όλοι, και ο Παπαθανάσης μαζί, σε αντίθεση με τους προϊσταμένους τους και τους Γερμανούς (βρισκόμαστε στο 1943) λειτουργούν μόνο ως ενεργούμενα και συντρίβονται από το βάρος της ιστορίας και των γεγονότων.

 

Αλέξανδρος Κοτζιάς, 1926-1992 

Ο Μηνάς Παπαθανάσης είναι δημιούργημα της περιόδου στην οποία ζει: πολεμά πολλά χρόνια, στο μικρασιατικό μέτωπο, στην Αλβανία, στις συγκρούσεις με τους κομμουνιστές αντιστασιακούς. Ένα μέρος της πολιτικής του ζωής το διήγαγε τυχοδιωκτικά. Ταξίδεψε και έκανε δουλειές σε πολλά μέρη του κόσμου, πολλές μη έντιμες· σχετίστηκε με πολλές γυναίκες, έκανε ένα γάμο και ίσως και ένα παιδί που όμως παράτησε για να γυρίσει στην Ελλάδα. Σκληρός, αδυσώπητος, ποτισμένος με βία. Από την άλλη, διακρίνονται (και) κάποια αμυδρά ίχνη τρυφερότητας προς τη γυναίκα του και κάποια ίχνη «ηθικής», όταν προειδοποιεί τον κομμουνιστή γιατρό Δερβενιώτη ότι επίκειται η σύλληψή του, δίνοντας του χρόνο να διαφύγει. Ο συγγραφέας από αυτήν την άποψη δεν στήνει έναν μονοδιάστατο χαρακτήρα. Όπως μονοδιάστατος δεν είναι κανένας και από τους άλλους χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Ενδεικτικό παράδειγμα ο εξηντάχρονος Αγησίλαος, μια φιγούρα, που προκαλεί τον γέλωτα στους συναδέλφους του, όμως αυτός ο εθνικόφρων παρακρατικός έχει έναν γιο που είναι καπετάνιος των ανταρτών. Αυτόν τον γιο τον καταριέται αλλά όταν μαθαίνει τον θάνατό του τον πενθεί με βαρύ πένθος, θεωρώντας την κατάρα του υπεύθυνη. Οι γυναικείοι χαρακτήρες, η γυναίκα του Παπαθανάση, Χριστίνα, φιλάσθενη, ευαίσθητη, εύθραυστη όμως με τεράστια ψυχικά αποθέματα και η Μαργαρίτα, ένα πονεμένο μικρό κορίτσι που είναι η οικιακή υπηρέτρια, επίσης, συγκλονιστικοί -τραγικές φιγούρες, σπουδαίες, έξοχες

 

τοίχος σπιτιού στην Καισαριανή την περίοδο της Κατοχής

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, που συμμετείχε στην αντίσταση, δημοσίευσε την Πολιορκία το 1953, τέσσερα χρόνια μετά από την τυπική λήξη του Εμφυλίου. Είναι ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δεν είναι εύκολο βιβλίο και στον μεγαλύτερο βαθμό η όποια του δράση είναι «εσωτερική»: παρουσιάζει τα εσωτερικά κίνητρα που οδηγούν ένα πρόσωπο να ενεργήσει κατά έναν τρόπο και εστιάζει σε αυτά. Καίριες είναι και οι σιωπές του μυθιστορήματος. Ο αφηγητής σπάνια παρεμβαίνει. Αντιθέτως, αφήνει τους χαρακτήρες του να μιλήσουν ή να σιωπήσουν.

Το ξαναδιάβασα αυτές τις μέρες μετά από τριάντα χρόνια και μου είπε, όπως συμβαίνει στις δεύτερες και τρίτες αναγνώσεις, πολλά περισσότερα πράγματα. Επανακυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Πατάκης», και είναι επίκαιρο για πολλούς λόγους, ένας εκ των οποίων είναι η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών των εκτελεσθέντων αγωνιστών κομμουνιστών στην Καισαριανή τον Μάιο του 1944 φέτος. 

df

Serge Filippini, Στην πυρά του έρωτα πεθαίνω δυστυχής (Ψυχογιός)

 

Ο Τζορντάνο Μπρούνο (ντe Νόλα) γεννήθηκε στη Νάπολη το 1548 από μια φτωχική οικογένεια και από νωρίς εκδήλωσε το ενδιαφέρον του για τα βιβλία και την επιστήμη. Ήρθε σε επαφή με θρησκευτικούς κύκλους, το 1572 χειροτονήθηκε ιερέας και έγινε μέλος του τάγματος των Δομινικανών. Αμφισβήτησε ευθέως τη θεωρία του Αριστοτέλη, τα έργα του οποίου ήξερε απ' έξω κι ανακατωτά, ότι η γη είναι ακίνητη, διάβασε τα έργα του Έρασμου και συζήτησε ελεύθερα την αίρεση του Αρειανισμού, που απέρριπτε τη θεϊκή υπόσταση του Χριστού. Επηρεασμένος από τον αιγυπτιακό αποκρυφισμό, ιδίως από τα έργα του Ερμή του Τρισμέγιστου, πίστευε ότι το σύμπαν είναι απεριόριστο και αποτελείται από αναρίθμητους κόσμους. Κάθε αστέρι είναι ένας αυτόνομος κόσμος και γύρω από κάθε αστέρι περιστρέφονται άλλοι πλανήτες/σύμπαντα. Ο κόσμος που ξέρουμε δημιουργήθηκε και κυβερνάται από το oν που ενυπάρχει σε κάθε οντότητα, που το περιέχει και που την καθορίζει, το anima mundi. Έχοντας τέτοιες απόψεις διώχθηκε από την παπική εξουσία αλλά και από τους προτεστάντες, συκοφαντήθηκε, αφορίστηκε και εν τέλει οδηγήθηκε στην πυρά το 1600 ως αιρετικός από την Ιερή Εξέταση στη Ρώμη, στην πλατεία Campo dei Fiori και οι στάχτες του πετάχτηκαν στον Τίβερη. Ένας πραγματικά ελεύθερος διανοούμενος που δεν δίστασε να αναμετρηθεί με τις εξουσίες, κοσμικές και θρησκευτικές, με την αμάθεια, με τις προκαταλήψεις και με τα πάσης φύσεως δόγματα. Ένα πολυσχιδές ελεύθερο πνεύμα, όπως πολλά στην εποχή του, συγκρουσιακό, με μια μυθιστορηματική ζωή. Ένας περιπλανώμενος πανεπιστημιακός, ένας μονίμως διωκόμενος, κάποιος που το μόνο που αποζητούσε ήταν ένα ασφαλές περιβάλλον ελευθερίας και ανεξιθρησκείας για να αφοσιωθεί στις μελέτες του και στη διδασκαλία των ιδεών του. 

Serge Filippini

Το βιβλίο του Σερζ Φιλιππινί, «Στην πυρά του έρωτα πεθαίνω δυστυχής» είναι η μυθιστορηματική, πιστή ωστόσο, βιογραφία, αυτού του ανθρώπου, ενός από τα λαμπρότερα μυαλά της Αναγέννησης: φυσικός επιστήμονας, ποιητής, μαθηματικός, αστρονόμος, μυστικιστής. Ενός ανθρώπου που πίστεψε στην αξία του ορθού λόγου και της επιστημονικής απόδειξης σε εποχές που κυριαρχούσαν τα ιερατεία, οι αυθεντίες, το δόγμα, ο σκοταδισμός, η μισαλλοδοξία και οι μηχανορραφίες. Παρακολουθούμε τις έξι τελευταίες ημέρες της ζωής του στη φυλακή όπου μπορεί να ανακαλέσει τη ζωή του και να γράψει τα «απομνημονεύματά» του. Παρακολουθούμε, τα ταξίδια του (από τη Νάπολη όπου γεννήθηκε στη Ρώμη, στη Φλωρεντία, στην προτεσταντική Γενεύη, στο Παρίσι όπου βρήκε καταφύγιο στην αυλή του Ερρίκου των Βαλουά και όπου έγινε διδάκτωρ στη Σορβόννη, στο Λονδίνο όπου φιλοξενήθηκε από την Ελισάβετ, σε διάφορα κρατίδια της Γερμανίας, Φρανκφούρτη, Βενετία και πάλι πίσω στη Ρώμη όπου θανατώθηκε), τη διδασκαλία του, τις αυλές των ηγεμόνων που τον φιλοξένησαν κατά καιρούς, τα πανεπιστήμια όπου έδωσε τις διαλέξεις του, τις μηχανορραφίες στις οποίες έπεσε θύμα, τα καπηλειά, τα πορνεία, τα μοναστήρια, τους εραστές του και πολλές διάσημες προσωπικότητες του καιρού του με τις οποίες ήρθε σε επαφή με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Στο βιβλίο αναβιώνει με πολύ παραστατικό τρόπο το κλίμα της εποχής του δεκάτου πέμπτου αιώνα στην Ευρώπη: οι θρησκευτικοί πόλεμοι, οι έριδες μεταξύ των θεολόγων, των φυσικών επιστημόνων και των φιλοσόφων που συχνά κατέληγαν σε αιματηρές συγκρούσεις, σε μονομαχίες, ακόμα και σε δολοφονίες, η φοβερή και τρομερή Ιερή Εξέταση με τα φρικώδη βασανιστήρια στα οποία υπέβαλλε τους αιρετικούς, τα μοναστήρια και τα μοναχικά τάγματα, οι κάθε είδους φανατικοί, αλλοπαρμένοι θεολόγοι και θρησκόληπτοι μοναχοί, πανούργοι πάπες, αδίστακτοι μαχαιροβγάλτες, πληρωμένοι δολοφόνοι, πόρνες, θεατρίνοι, ηγεμόνες, μισθοφόροι, συλλέκτες βιβλίων και βιβλιοπώλες, τυπογράφοι, ζωγράφοι, αστρονόμοι, ιεροεξεταστές αλλά και διαλλακτικοί μαικήνες. Παρουσιάζονται και σημαντικές προσωπικότητες όπως ο Ερρίκος, ο Γ΄ των Βαλουά, η Ελισάβετ της Αγγλίας, ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, o Μισέλ ντε Μοντέν, ο Κέπλερ και άλλοι. 

 

Jordano Bruno da Nola (1548-1600)

Συναρπαστικό βιβλίο που το είχα αγοράσει το 2001 και το διάβασα τον Αύγουστο του 2026 και, πραγματικά, με συνάρπασε. Εξαίρετη και η ταινία του 1973 με τον Τζαν Μαρία Βολοντέ στον ομώνυμο ρόλο και τη Σαρλότ Ράμπλινγκ.

df