Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, Ο συμβολαιογράφος (Νεφέλη)

 

Ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής (1809-1892) ήταν μια πολυσχιδής προσωπικότητα, το λογοτεχνικό έργο της οποίας, έχω την αίσθηση, είναι κάπως αγνοημένο από την κριτική και τις φιλολογικές μελέτες. Φορέας των στοιχείων της φαναριώτικης παράδοσης, κοσμοπολίτης από μικρή ηλικία, βρέθηκε στο Βουκουρέστι και στην Οδησσό και σε ηλικία δεκαέξι ετών φοίτησε ως υπότροφος στη Στρατιωτική Ακαδημία του Μονάχου. Στην απελευθερωμένη Ελλάδα υπηρέτησε ως αξιωματικός του πυροβολικού αλλά γρήγορα παραιτήθηκε και ανέλαβε διοικητικές θέσεις. Διετέλεσε μεταξύ άλλων διευθυντής του Εθνικού Τυπογραφείου, τμηματάρχης εκπαίδευσης, εισηγητής του Συμβουλίου Επικρατείας, καθηγητής της αρχαιολογίας στο πανεπιστήμιο της Αθήνας, υπουργός των Εξωτερικών και διπλωμάτης σε πολλές πρωτεύουσες και στην Αμερική.
 
Ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα είδη του λόγου: διηγήματα, νουβέλες, απομνημονεύματα, ηθικοδιδακτικά κείμενα, θεατρικά έργα, μυθιστόρημα, ποίηση."Ο αυθέντης του Μωρέως" είναι το πιο γνωστό του μυθιστόρημα και "Του Κουτρούλη ο γάμος" το πιο γνωστό θεατρικό του έργο.
 

1809-1892

"Ο συμβολαιογράφος" είναι μια χαριτωμένη νουβέλα με απλή αστυνομική υπόθεση: στην Κεφαλλονιά, που βρίσκεται υπό αγγλική κατοχή, ένας τυχοδιώκτης, αδίστακτος τύπος σκοτώνει τον πλούσιο κόντε θείο του για να οικειοποιηθεί τη μεγάλη του περιουσία. Στο έργο του αυτό βρίσκει κάλυψη από τον συμβολαιογράφο Τάπα, ο οποίος και αυτός έχει τους δικούς του λόγους για να τον υποστηρίξει. Από κοινού ενοχοποιούν τον έντιμο γραμματικό του κόντε. Αλλά το καλό στο τέλος νικά.
Όλα αυτά σε μια πολύ δουλεμένη καθαρεύουσα που όταν συναντά το επτανησιακό ιδίωμα, ανάμεικτο με τους υιοθετημένους "ιταλισμούς" απογειώνεται.
 
Θυμόμαστε και την έξοχη μεταφορά αυτής της νουβέλας στην ασπρόμαυρη τηλεόραση με εξαίρετους ηθοποιούς, τον Ανδρέα Φιλιππίδη, τον Γιάννη Φέρτη, τον Σταύρο Ξενίδη, τη Μιμή Ντενίση και τον Στάθη Ψάλτη στα πρώτα τους βήματα, τη Ντίνα Κώνστα, τη Δέσπω Διαμαντίδου και τον σπουδαίο Βασίλη Διαμαντόπουλο στον ρόλο του συμβολαιογράφου Τάπα.

 

 

Josef Conrad, Η καρδιά του σκότους

 

Πέντε άνδρες μέσα σε ένα πλοιάριο στις εκβολές του Τάμεση περιμένουν την κατάλληλη ώρα για να αποπλεύσουν. Στο μεταξύ ένας από αυτούς, ο Τσάρλι Μάρλοου, αφηγείται την ιστορία του κυρίου Κουρτς, ενός σπουδαίου, όπως τον χαρακτηρίζει ο ίδιος, ανθρώπου.
 
Η ιστορία εξελίσσεται στο (βελγικό) Κογκό την περίοδο της στυγνής αποικιοκρατίας, όταν αυτή η χώρα ήταν μία (ακόμα) ιδιωτική επιχείρηση του Λεοπόλδου Β΄, ο οποίος τη διαφέντευε με απίστευτη βαναυσότητα. Ο αφηγητής, ο Τσάρλι Μάρλοου, κυβερνήτης ενός ατμόπλοιου στον ομώνυμο ποταμό, αναλαμβάνει να παραλάβει τον άρρωστο Κουρτς. Πλέει με το πλήρωμά του και μερικούς δυτικούς αποικιοκράτες όλο και πιο βαθιά στη ζούγκλα και επιτέλους συναντά τον Κουρτς, καταπονημένο και ετοιμοθάνατο. Πρόκειται για κρατικό υπάλληλο. Ως υπεύθυνος ενός από τους σημαντικότερους σταθμούς βελγικών συμφερόντων στη ζούγκλα, καθήκον του έχει τη συγκέντρωση των ελεφαντόδοντων που αποτελούν, ασφαλώς, βασιλική περιουσία. Οι ποσότητες που συγκεντρώνει είναι εντυπωσιακές αλλά φαίνεται ότι δεν τις αποστέλλει όλες στην Ευρώπη. Κάποιες διαδικασίες στη συγκέντρωση και στην αποθήκευση είναι αδιαφανείς και είναι φανερό ότι ο Κουρτς δουλεύει και για τον εαυτό του. Διακινδυνεύει τα πάντα, και τη ζωή του ακόμα, για να πλουτίσει. Είναι τυχοδιώκτης, αδίστακτος, δόλιος αλλά και δεινός ομιλητής και έξοχος συζητητής, χειριστικός. Γοητεύει, παραπλανά, σαγηνεύει και λατρεύεται από τους ιθαγενείς περίπου ως μάγος ή ως θεός. Οι περισσότεροι αναφέρονται σε αυτόν με δέος, θαυμασμό και φόβο. Όσο ο αφηγητής τον συναναστρέφεται και τον γνωρίζει καλύτερα τόσο εισχωρεί βαθύτερα στην "καρδιά του σκότους", στον ψυχισμό αυτού του δαιμονικού ανθρώπου.
 

Josef Conrad, 1857-1924

Η νουβέλα είναι θαυμάσια. Το τέλος της κάτι παραπάνω από εξαίρετο. Δημοσιεύτηκε το 1899 στην Αγγλία και σε μεγάλο βαθμό δημιουργήθηκε με υλικά από τη ζωή και τα ταξίδια του ίδιου του Κόνραντ. Διαβάζεται σε πολλά επίπεδα, το ιστορικό, το ψυχαναλυτικό, το ανθρωπολογικό αλλά και ως σχόλιο για την αποικιοκρατία και το καταστροφικό έργο των χριστιανών δυτικών εις βάρος των "απολίτιστων" φυλών.

Πάνω στην προσωπικότητα αυτού του αδίστακτου τυχοδιώκτη, του Κουρτς, βασίστηκε ο Κόπολα για να χτίσει τον δικό του Κούρτς, τον παράφρονα συνταγματάρχη Γουόλτερ Ε. Κουρτζ (!) στην ταινία "Αποκάλυψη τώρα!", ρόλο που υποδύεται υποδειγματικά ο Μάρλον Μπράντο.

Roberto Bolañο, Η νυχτωδία της Χιλής (Άγρα)

 
 

O Σεμπαστιάν Ουρούτια Λακρουά, ιερέας, κριτικός της λογοτεχνίας, ποιητής και μέλος του Opus Dei, σε μια νύχτα αγωνίας λίγο πριν πεθάνει, ανακαλεί τη ζωή του και επιχειρεί να απολογηθεί για κατηγορίες που του απευθύνει κάποιος "ρυτιδιασμένος νεαρός". Ανακαλεί τις σπουδές του στο ιεροδιδασκαλείο, τις απόπειρές του να γράψει ποίηση, τις κριτικές λογοτεχνίας που συνέτασσε για τους Χιλιανούς συγγραφείς του καιρού του, τη γνωριμία του με τον Νερούδα. Σιγά σιγά ολισθαίνει στην κόλαση, δέχεται να παραδώσει μαθήματα μαρξισμού στον Πινοτσέ και στο επιτελείο του, παρίσταται σε ολονύχτια λογοτεχνικά πάρτι στην αχανή έπαυλη μιας όμορφης Χιλιανής μαζί με ολόκληρη τη διανόηση της χώρας ενώ στα υπόγειά αυτής της έπαυλης ο Αμερικάνος σύζυγός της ανακρίνει με απίστευτη βαναυσότητα πολιτικούς κρατουμένους. Το πορτρέτο του τελειώνει με τον πιο γελοίο και γκροτέσκο τρόπο, όταν τον λούζει η Tormenta de mierda...

Ο Roberto Bolaño στη "Νυχτωδία της Χιλής" γράφει για τη λογοτεχνία και για τους λογοτέχνες. Επικρίνει τη διανόηση της πατρίδας του, αυτήν την κλειστή κάστα, που ματαιόδοξα και ναρκισσιστικά κινούνταν έξω και πέρα από την πραγματική ζωή και τις πολιτικές περιπέτειες της Χιλής, που επεδίωκε την καταξίωση σε καιρούς που η δημοκρατία στη Χιλή είχε καταλυθεί και οι πολιτικοί κρατούμενοι δολοφονούνταν, που διάβαζε αρχαία ελληνική και λατινική γραμματεία αλλά αντιπαθούσε τα λαϊκά στρώματα.

Ο ιερωμένος Ουρούτια Λακρουά, μέλος του Opus Dei, ποιητής και κριτικός λογοτεχνίας, στην ιστορία του Bolaño έχει το πραγματικό αντίστοιχό του, τον Ιγνάσιο Βαλέντε. Το ίδιο και το ζεύγος των διανοουμένων στων οποίων την έπαυλη φιλοξενούνται οι λογοτεχνικές βραδιές. Είναι η Μαριάνα Καγιέχας και ο Μάικλ Τάουνλεϋ, πράκτορες και οι δύο της δικτατορίας του Πινοτσέ.

 

Αρισταίνετος, Ερωτικαί Επιστολαί, (Gutemberg)

 

Με το όνομα Αρισταίνετος μας παραδίδεται ένα corpus πενήντα μυθοπλαστικών ερωτικών επιστολών ενός άγνωστου συγγραφέα της ύστερης αρχαιότητας. Αρισταίνετος είναι ο αποστολέας της πρώτης επιστολής στην οποία περιγράφει με πολλές λεπτομέρειες στον παραλήπτη Φιλόκαλο την αγαπημένη του Λαϊδα, μια κοπέλα ασύγκριτης ομορφιάς.
 
Το corpus των επιστολών αυτών, σε δύο βιβλία -στην πραγματικότητα δεν είναι επιστολές, το επιστολικό είδος είναι εμφανώς πρόσχημα- τοποθετείται στην Ύστερη ρωμαϊκή αρχαιότητα, στο λυκόφως του αρχαίου κόσμου και θεματικά κινείται γύρω από τον έρωτα στις διάφορες εκδοχές του. Στην ουσία πρόκειται για πενήντα ερωτογραφήματα μικρής και μεσαίας έκτασης στα οποία διαβάζουμε για τις περιπέτειες ανδρών ειδικών περί τα ερωτικά και τους γυναικείους χαρακτήρες, για γυναίκες που απατούν τους άνδρες τους με τους πιο ευφάνταστους τρόπους, για κοπέλες που έχουν χάσει την παρθενία τους πριν τον γάμο, για ψαράδες που παρακολουθούν γυμνές κόρες που λούζονται στη θάλασσα και τρελαίνονται, για νεαρούς που ποθούν τις παλλακίδες των πατεράδων τους, για εταίρες που αποσύρονται από το επάγγελμα μόλις γεννάνε, για ζωγράφους που ερωτεύονται τους πίνακές τους, για τις αγωνίες ανδρών λόγω του άστατου χαρακτήρα των γυναικών τους, για υπηρέτριες που ερωτεύονται τους εραστές των κυριών τους, για ώριμες κυρίες που κυνηγάνε νεαρούς για σεξ, για νεαρούς που ποθούν τις πεθερές τους, για ανταλλαγές ερωτικών συντρόφων μεταξύ γυναικών, για προαγωγούς, για πόρνες, για παράνομα ραντεβού, για μοιχείες, για αντιζηλίες... Ο έρωτας σε όλες του τις εκδοχές, εκτός από τον παιδικό και τον ομόφυλο.
 
Οι «Ερωτικαί Επιστολαί» απηχούν το πνευματικό κλίμα που επικράτησε στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος, ιδίως στη νεότευκτη Κωνσταντινούπολη κατά τον 5ο και τον 6ο αιώνα. Οι συγγραφείς των οποίων οι επιδράσεις είναι εμφανείς είναι ο Όμηρος, ο Μένανδρος, ο Αλκίφρων, ο Λουκιανός, o Φιλόστρατος ο Φλάβιος και ο Φιλόστρατος ο Πρεσβύτερος, ο Αχιλλέας Τάτιος, οι κλασικοί τραγικοί και ο Αριστοφάνης, ο Ξενοφών ο Εφέσιος, ο Χαρίτων, ο Λόγγος, ο Ηλιόδωρος και, ασφαλώς, ο Πλάτων.
Ανάλαφρο ύφος, χαριτωμένες και ευτράπελες ιστοριούλες.

Η παρούσα έκδοση περιλαμβάνει εκτενέστατη εισαγωγή (πληροφορίες για την έρευνα γύρω από τον συγγραφέα, το κλίμα της εποχής, επιδράσεις και επιρροές, το είδος της επιστολογραφίας, γλωσσικά και υφολογικά στοιχεία..), το πρωτότυπο κείμενο, την απόδοσή του στη νεοελληνική, πολύ κατατοπιστικά σχόλια και εκτενή βιβλιογραφία.

 

Nona Fernandez, Η Ζώνη του Λυκόφωτος (Gutemberg/Aldina)

 

Στη Χιλή του 1984, στην οποία υφίσταται ακόμα η δικτατορία του Πινοτσέτ, ο υποδεκανέας Αντρές Αντόνιο Βελανσουέλα Μοράλες, μέλος των μυστικών υπηρεσιών, παρουσιάζεται στα γραφεία του Cauce, ενός (κάπως) αντιπολιτευόμενου περιοδικού και ζητά επίμονα να μιλήσει σε μία δημοσιογράφο. Σπάζοντας την ομερτά, αποκαλύπτει βασανιστήρια πολιτικών κρατουμένων τα οποία ο ίδιος διέπραξε και δίνει πληροφορίες για απαγωγές, εξαφανίσεις, εκτελέσεις Χιλιανών πολιτών από τη δικτατορία την οποία μέχρι πρότινος υπηρετούσε. Ο Αντρές Μοράλες είναι ένας ασφαλίτης βασανιστής, ένας πράκτορας που την ημέρα βασάνιζε κρατουμένους με τους πιο απάνθρωπους τρόπους και το βράδυ άκουγε ρομαντικά τραγούδια, άγγιζε τη γυναίκα του, αποκοίμιζε τον γιο του διαβάζοντάς του ιστορίες. Ώσπου κάποια στιγμή, μετά από την τόση βία που άσκησε, νιώθει να καταρρέει ψυχικά, να μην μπορεί να ζει πια "με την οσμή του θανάτου" και θέλει να αποκαλύψει, να δώσει πληροφορίες, να μαρτυρήσει όσα διέπραξε και όσα γνωρίζει. Συνεργάζεται με μια ανθρωπιστική οργάνωση και ξεκινά τις αποκαλύψεις, εισάγοντας τους πάντες σε μια άλλη πραγματικότητα, σε μια παράλληλη διάσταση που δείχνει εξωπραγματική, έξω από κάθε λογική, στη «ζώνη του λυκόφωτος».
 
Η χιλιανή συγγραφέας Nona Fernandez, γράφει αυτό το βιβλίο βασισμένη σε ένα πραγματικό γεγονός αλλά καταφεύγει και σε αρχειακό υλικό, σε φωτογραφίες, σε μαρτυρίες άλλων, ανακαλεί μνήμες, ακόμα και δικές της. Την απασχολεί το ζήτημα (και το πρόβλημα) της μνήμης, της ατομικής και της συλλογικής καθώς και η προσπάθεια να επιβληθεί η λήθη για πολλούς λόγους (ακόμα και με το πρόσχημα της συμφιλίωσης) ή, το χειρότερο, να επιβληθεί η επιλεκτική μνήμη, η κατευθυνόμενη μνήμη, η διαστρεβλωμένη μνήμη. Πρέπει να θυμόμαστε; Και τι ακριβώς; Πώς πρέπει να στεκόμαστε απέναντι στο συλλογικό/ιστορικό παρελθόν, ιδίως αν αυτό είναι οδυνηρό; Αυτά είναι κάποια από τα ζητήματα που θίγονται στο βιβλίο.
Στη Χιλή ειδικότερα (αλλά όχι μόνο), η μετάβαση από τη δικτατορία στην (κάποια) δημοκρατία επέβαλε τον ιδιαίτερο χειρισμό των ιστορικών πληροφοριών, χειρισμό που αποτύπωνε την προσπάθεια πολλών κέντρων για "ξέπλυμα" των βασανιστών, του δικτατορικού καθεστώτος και όσων το υπηρέτησαν από διάφορα πόστα -και στην Ελλάδα έγινε/γίνεται το ίδιο.
 
Το βιβλίο είναι εξαίρετο. Οι αφηγηματικές τεχνικές θαυμάσιες. Συχνά το έκλεινα και προσπαθούσα να συνειδητοποιήσω τι είχα μόλις διαβάσει. Υπάρχουν στιγμές που μου έφερναν στον νου την περίφημη τριλογία του Patricio Guzman, τα τρία ντοκιμαντέρ που αναφέρονται στη Χιλή και στους εξαφανισμένους, δολοφονημένους πολιτικούς κρατούμενους της δικτατορίας. Η σκηνή όπου η ερευνήτρια δημοσιογράφος μελετά προσεκτικά τις φωτογραφίες των δολοφονημένων και εξαφανισμένων πολιτών θυμίζει τον αγώνα των γυναικών της Χιλής που κάθε ημέρα έψαχναν υπομονετικά στην έρημο Ατακάμα, το πιο ξηρό μέρος του πλανήτη, υπολείμματα από τα λείψανα των ανθρώπων τους, των γιων τους, των αδελφών τους, των συζύγων τους. Ή το θεατρικό έργο του Άριελ Ντόρφμαν, «Ο θάνατος και η Κόρη», με το ίδιο θέμα: τη μνήμη, τη διαχείρισή της, την "τακτοποίησή" της, τη "λείανση" των αιχμηρών στοιχείων προς όφελος της ομόνοιας και της συναδέλφωσης καθώς και την ανάγκη τίποτα να μην ξεχαστεί και τίποτα να μην παραγραφεί.

 

Ένα σημείωμα για την Ιρλανδία ...

Την Ιρλανδία την αγαπάμε. Δεν έχει σημασία ποια. Για μας είναι μία, ενιαία, ομοούσιος και αδιαίρετος. Αγαπάμε το Μπέλφαστ και το Δουβλίνο, τον κόλπο του Δουβλίνου και τον ποταμό Λίφφυ, το Γκάλγουεϊ, τον Πύργο Μαρτέλλο, εκεί απ' όπου αρχίζει ο "Οδυσσέας",τους δρυίδες και τα κορίτσια με τα μακριά κόκκινα μαλλιά. Αγαπάμε τον Τζορτζ Μπεστ και τον Ρόρυ Γκάλλαχερ, τους Pogues και τους Dubliners. Αγαπάμε τους Iρλανδούς που πίνουν όλη μέρα αλλά είναι καλά παιδιά, τους υπέροχους χορούς τους, τον Μπόνο και τους U2, και τις pubs και τη Guiness και τον Όσκαρ Ουάιλντ και τον Μπέρναρντ Σο και τον Μπόμπυ Σανς και τον Ουίλιαμ Γέιτς και τον Σέυμους Χίννυ και τον Τζον Μπάνβιλλ. Αγαπάμε το Dirty Old Town, το βαθύ ζεστό πράσινο και το τριφύλλι, τον Άγιο Πατρίκιο, τον Σάμουελ Μπέκετ και τον Γκοντό που ακόμα τον περιμένουμε και βέβαια τον παμμέγιστο Τζέιμς Τζόις, τη Μόλλυ και τον Λεοπόλδο Μπλουμ.

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

Για τον Γιώργο Σεφέρη και τη Μαρώ Ζάννου

 

Ας ξεχάσουμε για λίγο το Νόμπελ ποίησης. Ας ξεχάσουμε για λίγο το «Υστερόγραφο», τη «Μποτίλια στο πέλαγος», την «Άρνηση» και την πρόβλεψή του ότι θα χαθούμε γιατί αδικήσαμε κι ότι η Ελλάδα τον πλήγωνε όπου κι αν ταξίδευε και ότι ήταν ο ίδιος μια αντίφαση κι αυτήν ακόμα τη δήλωσή του κατά της δικτατορίας και τη μετάφραση της «Έρημης χώρας» και τις επιρροές από τον Έλιοτ και τον «Βασιλιά της Ασίνης» και τους εννέα τόμους των ημερολογίων του και τα δοκίμιά του για την ποίηση, για την ελληνικότητα, για τον Μακρυγιάννη, για τον Θεόφιλο, για τον Καβάφη, για τον Κάλβο. Ας ξεχάσουμε για λίγο τον Στράτη Θαλασσινό και τις «Έξι νύχτες στην Ακρόπολη» κι ας τον φανταστούμε για μια στιγμή καθισμένο στο γραφείο του ένα πρωινό Σεπτέμβρη μπροστά σε μια φωτογραφία της, αυτήν που τη δείχνει ξαπλωμένη χωρίς μαγιό, μόνο μ΄ένα καπέλο κάτω απ' τον ήλιο σε κάποια απόμερη παραλία, να γράφει στη Μαρώ Ζάννου: «Όλο μου το σώμα πονεί από επιθυμία. Σκέπτομαι πως μπορεί να σε κρατήσω γυμνή απάνω μου και όλα χάνουνται....»

(στη φωτογραφία, η Μαρώ Ζάννου όπως τη φωτογράφησε ο Γιώργος Σεφέρης σε κάποια εκδρομή τους στο Σούνιο)

 

 

Δημήτρης Φωτεινόπουλος