André Malraux, Η ανθρώπινη μοίρα (Οι εκδόσεις των φίλων)

 

 

Η υπόθεση του βιβλίου Η ανθρώπινη μοίρα (La Condition humaine) που ο André Malraux έγραψε το 1933, διαδραματίζεται στη Σαγκάη το 1927, σε μια εποχή πολιτικής αναταραχής και επαναστατικών συγκρούσεων. Η Κίνα βρίσκεται σε εμφύλια κατάσταση, με τις δυνάμεις των κομμουνιστών να έχουν ξεκινήσει εξέγερση ενάντια στους εθνικιστές του Κουομιντάνγκ και του στρατηγού Τσανγκ Κάι Σεκ. Η επανάσταση καταπνίγεται και ακολουθούν διώξεις και εκτελέσεις. Ωστόσο το πολιτικό γεγονός λειτουργεί ως φόντο· στο επίκεντρο βρίσκεται ο άνθρωπος.

Η πλοκή ακολουθεί μια ομάδα χαρακτήρων, επαναστάτες, διανοούμενους και απλούς ανθρώπους, καθώς παλεύουν με τις ιδέες τους, τον φόβο, την αγωνία και την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη μπροστά στο μεγάλο πολιτικό διακύβευμα της επανάστασης, της αποτυχίας και θανάτου. Μέσα από την πορεία του καθενός, ο συγγραφέας εξερευνά την ανθρώπινη μοίρα, τις αξίες, τις εσωτερικές συγκρούσεις, το νόημα της πολιτικής στράτευσης και της επαναστατικής δράσης. Ο Κίο (Kyo Gisors) είναι ένας Ιάπωνας επαναστάτης, ιδεαλιστής, ηγετική μορφή της εξέγερσης. Πιστεύει βαθιά στην επανάσταση αλλά συγκρούεται με το ερώτημα: έχει νόημα ο αγώνας όταν η ήττα είναι σχεδόν βέβαιη; Ο Κατόβ (Katov) είναι Ρώσος επαναστάτης, εκπροσωπεί την αλληλεγγύη και την ηθική αξιοπρέπεια μπροστά στον θάνατο. Ο Τσεν (Tchen), νεαρός φανατικός επαναστάτης που ενσαρκώνει την απόλυτη αφοσίωση στην ιδέα αλλά και τη μοναξιά της τρομοκρατικής πράξης. Το βιβλίο, άλλωστε, ξεκινά με μια πολιτική δολοφονία την οποία εκτελεί ο Τσεν με θύμα έναν μεσάζοντα όπλων που προορίζονταν για τις δυνάμεις του Τσαγκ Κάι Σεκ. Ο Ζισόρ (Gisors) είναι ο πατέρας του Κίο, διανοούμενος και πιο αποστασιοποιημένος, εκπροσωπεί τη φιλοσοφική ματιά πάνω στα γεγονότα.

Τα θέματα που πραγματεύεται η Ανθρώπινη μοίρα είναι βαθιά υπαρξιακά. Ο άνθρωπος είναι, βασικά, μόνος και εκτεθειμένος στη δυναμική της ιστορίας. Η στάση του, οι όποιες του επιλογές και, τελικά, η ελευθερία του δοκιμάζονται μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι και στον αγώνα. Παράλληλα τίθεται και ένα ερώτημα: είναι προτιμότερο να δρα κάποιος, ακόμα κι αν ξέρει ή όταν βλέπει πως οι καταστάσεις οδηγούνται στην ήττα και στη συντριβή ή να παραμένει παρατηρητής; Μέσα από τη στάση των περισσότερων από τα πρόσωπα του μυθιστορήματος προκύπτει η απάντηση η πολιτική στράτευση και η ο δρόμος της επανάστασης δεν είναι απλώς πολιτική στάση αλλά ο τρόπος να δώσουν νόημα στη ζωή τους. Το μυθιστόρημα κορυφώνεται με σκηνές σύλληψης και εκτέλεσης.
Και τότε το ερώτημα γίνεται: πώς πεθαίνει κανείς; Με φόβο ή με συνείδηση;

 Ο Κλαπίκ και ο Χίμμερλιχ

Θα σταθώ ιδιαίτερα σε δύο από τα πρόσωπα που κινούνται στο βιβλίο, τον Κλαπίκ και τον Χίμμερλιχ. Ο Κλαπίκ (Clappique) είναι, πιστεύω, από τους πιο παράξενους και σύνθετους χαρακτήρες. Δεν είναι καθαρός επαναστάτης όπως ο Κίο ούτε ο ήρωας με τραγικό μεγαλείο όπως ο Κατόβ και, εννοείται δεν είναι ο ακτιβιστής Τσεν· έχει κάτι πιο αμφίσημο και γι’ αυτό πολύ ανθρώπινο. Είναι ο τύπος του κοσμοπολίτη τυχοδιώκτη. Ζει ανάμεσα σε εμπόρους όπλων, τζόγο, υπόγειες συμφωνίες. Κινείται μέσα στο χάος της ταραγμένης Σαγκάης με άνεση και μια σχεδόν θεατρική ελαφρότητα. Αφηγείται ιστορίες, μπλέκει την αλήθεια και το ψέμα, την πραγματικότητα και τη φαντασία. Δίνει την εντύπωση πώς ζει μέσα σε ρόλους που ο ίδιος επινοεί. Είναι ο μη-ήρωας, εντελώς αντι-ηρωικό πρόσωπο: ούτε το το ιδεολογικό βάθος των άλλων προσώπων έχει ούτε ατρόμητος είναι. Αντιθέτως, φοβάται και ο φόβος του είναι πολύ «ανθρώπινος», σχεδόν καθημερινός. Ο Μαλρό τον σκιαγραφεί ως τον άνθρωπο που δεν είναι φτιαγμένος για ηρωικές πράξεις αλλά μπλέκεται μέσα στην Ιστορία. Μέσα στη δίνη της παίζει ρόλους για να αντέξει το κενό. Σε αντίθεση με τον Τσεν, που ενσαρκώνει την καθαρή πράξη, τον ατόφιο ακτιβισμό, ή τον Κίο, που δρα απολύτως συνειδητοποιημένα, ο Κλαπίκ μέσα στο μυθιστόρημα είναι η αστάθεια, η θεατρικότητα, η ειρωνεία· ο πιο σύγχρονος χαρακτήρας του βιβλίου. «Θολός» ίσως είναι η κατάλληλη λέξη, και αμφίσημος. Σε κανένα σημείο του βιβλίου δεν κατάλαβα αν πιστεύει πραγματικά σε κάτι ή αν απλώς επιβιώνει μέσα από ρόλους. Κάνει συναλλαγές, κάνει δουλειές με όλους, κινείται ανάμεσα σε στρατόπεδα, δεν ταυτίζεται με καμία πλευρά, έχει την ικανότητα να προσαρμόζεται. Δεν έχει την καθαρή γραμμή των επαναστατών ούτε την ωμή συνέπεια των στρατιωτικών. Κατάλαβα ότι είναι ο άνθρωπος της αφήγησης, ότι μιλά σαν να παίζει θέατρο, ότι σκηνοθετεί τον εαυτό του, ότι κινείται ανάμεσα σε ιδεολογία, συμφέρον, φόβο, γοητεία και ότι  η φλυαρία του, οι ιστορίες του λειτουργούν ως άμυνα απέναντι στον τρόμο. Όταν η Ιστορία γίνεται ωμή, ο Κλαπίκ γίνεται πιο νευρικός, πιο διασπασμένος, ακόμα πιο «θολός»: ούτε ήρωας ούτε προδότης. Είναι ο άνθρωπος που δεν αντέχει το απόλυτο. Σκεφτόμουν ότι σε ένα μυθιστόρημα όπου όλοι δοκιμάζονται στα άκρα, ο «θολός» χαρακτήρας είναι αυτός που μοιάζει πιο κοντά στη δική μας καθημερινή συνθήκη. Κινείται στο ημίφως: δεν είναι κυνικός μέχρι τέλους· δεν είναι ηρωικός και δεν είναι αφελής. Αλλά είναι αυτή η ασάφεια που τον κάνει και τραγικό με έναν πιο χαμηλό, καθημερινό τρόπο. Δεν πεθαίνει «μεγαλόπρεπα» -ζει αμφίβολα. Όμως προσοχή: δεν παρουσιάζεται ως «προδότης». Περισσότερο πρόκειται για έναν χαρακτήρα που ζει σε μια πόλη-χάος (τη Σαγκάη του ’27) και επιβιώνει όπως μπορεί. Ο Κλαπίκ δεν πάει ποτέ στο κέντρο. Κυκλοφορεί στις παρυφές, στα καφέ, στις λέσχες, στις διαπραγματεύσεις, στα παρασκήνια. Είναι τυχοδιώκτης. Αλλά ο τυχοδιωκτισμός του δεν είναι απλώς φιλοχρηματία ή κυνισμός. Είναι και τρόπος να αποφύγει το απόλυτο. Να μη δεσμευτεί μέχρι θανάτου. Να μείνει «ζωντανός» — έστω και μέσα στην ασάφεια. Μερικές φορές τέτοιοι χαρακτήρες λειτουργούν σαν καθρέφτης. Δεν μας λένε ρητώς τι είναι αυτοί· μας ρωτούν τι θα κάναμε εμείς αν ζούσαμε σε παρόμοιες συνθήκες. Θα ορμούσαμε στη φωτιά όπως ο Κίο ή θα κινούμασταν στο ημίφως για να επιβιώσουμε;

Ο Χίμμερλιχ (Himmerlich) είναι μια άλλη ενδιαφέρουσα μορφή. Είναι Γερμανός επαναστάτης αλλά, σε αντίθεση με τους άλλους, δεν είναι άνθρωπος της πράξης με την ίδια ένταση. Είναι διανοούμενος – ιδεολόγος. Πιστεύει βαθιά στη θεωρία, στην Ιστορία ως αναγκαιότητα. Περισσότερο σκέπτεται παρά δρα. Είναι απομονωμένος, σχεδόν εσωστρεφής. Έχει μια εσωτερική πειθαρχία, μια σοβαρότητα που τον κάνει λιγότερο «θεατρικό» από τον Κλαπίκ και λιγότερο παθιασμένο από τον Τσεν. Αν ο Κλαπίκ κινείται στο ημίφως της επιβίωσης, ο Χίμμερλιχ κινείται στο ημίφως της σκέψης. Δεν είναι ο άνθρωπος που ριψοκινδυνεύει αυθόρμητα. Είναι ο άνθρωπος που θέλει και προσπαθεί να κατανοήσει και ίσως να δικαιώσει την Ιστορία. Εδώ είναι το λεπτό σημείο: ο Μαλρώ δείχνει ότι η θεωρητική πίστη δεν προστατεύει από τον φόβο ούτε από την τραγικότητα της ήττας. Ο Χιμμερλιχ έχει ένα άρρωστο παιδί. Όταν ξεσπά η σφαγή στη Σαγκάη, ο Χίμμερλιχ επιστρέφει στο σπίτι και βρίσκει τη γυναίκα του και το παιδί του εκτελεσμένους μέσα στο αίμα. Το στοιχείο αυτό, το άρρωστο παιδί, λειτουργεί μέσα στο μυθιστόρημα ως ένας ακόμα τρόπος να δείξει ο Μαλρό πόσο αδυσώπητα η Ιστορία και η βία εισβάλλουν στην καθημερινή ζωή και στην πιο αδύναμη πλευρά του ανθρώπου. Οπωσδήποτε όμως η εκτέλεση της οικογένειας του τον απελευθερώνει κι εδώ μπαίνουμε στο πιο παράδοξο και τραγικό κομμάτι του Χίμμερλιχ. Η εκτέλεση της οικογένειάς του, γεγονός φρικτό και ανελέητο, λειτουργεί καταλυτικά για τον ίδιο, ως παράγοντας απελευθέρωσης: δεν έχει πλέον δεσμούς να τον συγκρατούν οι ευθύνες, οι φόβοι και οι αδυναμίες του μέσα στην οικογένεια εξαφανίζονται. Απελευθερώνεται από το βάρος της προσωπικής ζωής και μπορεί πλέον να ενσωματωθεί πλήρως στη μοίρα της Ιστορίας, χωρίς να κοιτά πίσω. Αυτή η απώλεια τον μετατρέπει σε καθαρότερο μέσο της Ιστορίας, σαν να έχει ξεκαθαρίσει κάθε προσωπικό στοιχείο που θα τον έκανε διστακτικό.

 

André Malraux, 1901-1976

Στην Ανθρώπινη μοίρα εν τέλει, κανείς δεν είναι απολύτως καθαρός και κανείς απολύτως βρόμικος. Δεν υπάρχουν αγιογραφίες: δεν υπάρχουν «καθαροί» επαναστάτες και «καθαροί» οπορτουνιστές. Όλοι κουβαλούν μέσα τους ένα μείγμα: ιδέα και φόβο, θάρρος και αμφιβολία, πίστη και μοναξιά. Ακόμα κι ο πιο αποφασισμένος (ο Τσεν, ας πούμε, ή ο Κίο) έχει ρωγμές· ακόμα κι ο πιο «θολός» (ο Κλαπίκ) έχει στιγμές καθαρότητας. Και ίσως αυτό είναι το βαθύτερο φιλοσοφικό σχόλιο του Μαλρό: η ανθρώπινη μοίρα δεν είναι ηρωική ή δειλή· είναι σύνθετη. Ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ απολύτως ένα πράγμα. Είναι λίγο απ’ όλα και αλλάζει ανάλογα με τη στιγμή, τον φόβο, την πίεση της Ιστορίας. Γι’ αυτό το μυθιστόρημα δεν μοιάζει διδακτικό. Μοιάζει τραγικό με την αρχαία έννοια: οι χαρακτήρες δοκιμάζονται, αλλά δεν εξαγνίζονται πλήρως. Προσωπικά αυτή η απουσία «καθαρότητας» είναι που με συγκινεί, η απουσία «καθαρότητας» που δίνει βάθος. Στην Η ανθρώπινη μοίρα ο Αντρέ Μαλρό δεν ενδιαφέρεται να αποδείξει μια ιδέα Κι αυτό γιατί στο βιβλίο αυτό δεν υπάρχουν εύκολες ηθικές ταμπέλες, δεν υπάρχει διδακτισμός και οι χαρακτήρες του είναι ασταθείς όπως είμαστε κι εμείς. Η αμφισημία είναι ίσως μια από τις σημαντικότερες όψεις της ανθρώπινης κατάστασης, μια μεγάλη υπαρξιακή αλήθεια. Η Ανθρώπινη μοίρα με συνάρπασε ως μυθιστόρημα ρεαλιστικό αλλά με έντονη φιλοσοφική διάσταση, ως ένα μυθιστόρημα που προαναγγέλλει τον υπαρξισμό  και ως πολιτικό μυθιστόρημα που ταυτοχρόνως λειτουργεί και ως στοχασμός πάνω στα μεγάλα ανθρώπινα ζητήματα, όπως γίνεται με τη σημαντική λογοτεχνία.

Ο Αντρέ Μαλρό (André Malraux, 1901-1976) ήταν Γάλλος διανοούμενος, συγγραφέας, άνθρωπος της περιπέτειας και πολιτικός, που κυριάρχησε για πάνω από σαράντα χρόνια (1930-1976) στην πνευματική και πολιτική ζωή της Γαλλίας. Οι νεανικές του περιπέτειες και εμπειρίες στην Ινδοκίνα τη δεκαετία του ‘20 επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό την πνευματική του ανέλιξη. Αγωνίστηκε κατά της αποικιοκρατίας, όπως πολλοί διανοούμενοι στις αρχές του εικοστού αιώνα και στράφηκε αρχικά στο σοσιαλισμό. Έλαβε μέρος στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο στο πλευρό των Δημοκρατικών και ήταν δραστήριο μέλος της γαλλικής αντίστασης κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μεταπολεμικά η ιδεολογική του στροφή σηματοδοτήθηκε από την ενεργό υποστήριξή του στον στρατηγό Σαρλ ντε Γκολ. Όταν ο τελευταίος εξελέγη Πρόεδρος της Γαλλίας, ο Μαλρό χρημάτισε για δέκα χρόνια υπουργός Πολιτισμού.

df