George Orwell, Ανάσες (Aίολος)

 

Ο George Bowling είναι ένας μεσήλικας ασφαλιστής, παντρεμένος, με παιδιά που ζει μια ζωή «τακτοποιημένη», μετρημένη, ωστόσο μέσα του νιώθει να ασφυκτιά, να πνίγεται. Νιώθει ότι αυτή η ζωή, η βολεμένη και καλοβαλμένη, έχει γίνει γι’ αυτόν στενή, άχαρη, μηχανική. παρατηρεί ότι ο κόσμος γύρω του αλλάζει και έχει έντονο το προαίσθημα προς κάτι σκοτεινό και απειλητικό πλησιάζει. Κάποια στιγμή, παρακινημένος από μια εσωτερική ανάγκη να «πάρει ανάσα», αποφασίζει να γυρίσει στον τόπο όπου μεγάλωσε, αναζητώντας κάτι από την παλιά αθωότητα, τις παιδικές του μνήμες και μια αίσθηση ελευθερίας που του λείπει. Όταν όμως επιστρέφει στον γενέθλιο τόπο, σε ένα εξοχικό μέρος της Αγγλίας, αυτό που βρίσκει δεν είναι ακριβώς αυτό που θυμόταν.

Οι «Ανάσες» (Coming Up for Air), που ο Όργουελ έγραψε το 1938 και εκδόθηκε έναν χρόνο αργότερα, δεν είναι βιβλίο δυστοπίας όπως το 1984 ή η Φάρμα των ζώων, βιβλία που καθιέρωσαν τον συγγραφέα τους. Είναι ένα πολύ πιο ανθρώπινο, μελαγχολικό και πιο «εσωτερικό» μυθιστόρημα· πικρό, τρυφερό, ειρωνικό, υπαρξιακό. Τα θέματα που θίγονται εκεί είναι η νοσταλγία για έναν κόσμο που χάθηκε, η πίεση και η ψυχική ασφυξία που προκαλεί στους ανθρώπους η φαινομενικά αδιατάραχτη και ανέφελη καθημερινότητα, ο φόβος για έναν πόλεμο που όλα δείχνουν πως είναι προ των πυλών και, κυρίως, το πώς ο άνθρωπος προσπαθεί να κρατήσει κάτι αληθινό μέσα του, ενώ όλα γύρω αλλάζουν. Καθώς το διαβάζεις σου μεταδίδει την αίσθηση ότι κάτι πολύτιμο έχει χαθεί ή χάνεται μπροστά στα μάτια σου και ότι οι άνθρωποι, μαζί με αυτό το πολύτιμο στοιχείο που χάνεται, χάνουν και όψεις, κομμάτια του εαυτού τους, της ύπαρξής τους, του παρελθόντος τους.

Οι «ανάσες» που επιχειρεί να πάρει ο ήρωας στην εξοχή της Αγγλίας δεν είναι τίποτα άλλο από την ιστορία ενός ανθρώπου που προσπαθεί να ξαναβρεί εκδοχές, πλευρές, στοιχεία, τον αέρα της παλιάς ζωής του και που ανακαλύπτει με θλίψη πως ότι ο χρόνος δεν επιστρέφει και πως όλα όσα επιχείρησε να ξαναβρεί έχουν τελεσίδικα χαθεί. Βασικά είναι ένα μυθιστόρημα για τον πνιγμό της ζωής, που εκφράζεται χαρακτηριστικά από τον τίτλο του: να ξεμυτίσεις για λίγο από κάτι, από μια πνιγηρή συνθήκη που σου στερεί τον αέρα, σου παίρνει το οξυγόνο, σου στερεί τη ζωή και τις όποιες χαρές της.

Ποιος είναι ο ήρωας πραγματικά; Ο ήρωας, ο George Bowling, δεν είναι «συμπαθητικός ήρωας» με τον κλασικό τρόπο. Είναι λίγο γκρινιάρης, λίγο αυτάρεσκος, λίγο πικρός — και ακριβώς γι’ αυτό μοιάζει αληθινός. Είναι ένας άνθρωπος που τον έχουν απορροφήσει η ρουτίνα, οι συνήθειες και οι ποικίλες συμβάσεις και υποχωρήσεις της καθημερινότητας, που νιώθει ότι η ζωή του πέρασε χωρίς να το καταλάβει και αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι κάποτε υπήρξαν περίοδοι στις οποίες ήταν πιο «ζωντανός» απ’ ό,τι στο παρόν. Δεν είναι απλώς ότι βαριέται τον γάμο του ή τη δουλειά του· στην πραγματικότητα είναι κάτι πιο υπαρξιακό: νιώθει ότι έχει γίνει άλλος άνθρωπος —ίσως και χειρότερος. Έτσι αποφασίζει να επιστρέψει στο παρελθόν, εκεί όπου μπορεί να ξαναβρεί τη χαμένη του ζωτικότητα και να αναγεννηθεί όσο μπορεί και όσο προλαβαίνει. Στο σημείο αυτό όμως είναι, κατά τη γνώμη μου, και το πιο ουσιώδες σημείο του βιβλίου. Ο George Bowlin δεν επιστρέφει απλώς σε έναν τόπο. Επιστρέφει σε μια αίσθηση ζωής: τότε που ο κόσμος φαινόταν μεγάλος και που όλα ήταν πιο αθώα, τότε που υπήρχε μυστήριο και πολλά να μάθει και να ανακαλύψει κάποιος, τότε που το μέλλον ήταν ανοιχτό σε κάθε πιθανότητα και εκδοχή, τότε που ακόμη και μια λίμνη, ένα ψάρεμα, ένας δρόμος, είχαν μαγεία. Ο George Bowlin ξέρει κατά βάθος ότι δεν αναζητά μόνο την χωρική επιστροφή στον γενέθλιο τόπο. Η επιστροφή του εκεί είναι η αναζήτηση του εαυτού του, όσο του είναι εφικτό και πριν τον χάσει οριστικά. Ψάχνει τον εαυτό του πριν χαθεί. Αυτό είναι και το πιο συγκινητικό σημείο του βιβλίου και μας το λέει ο Όργουελ πολύ καλά: πολλές φορές στη ζωή δεν μας λείπει «το παλιό μέρος», ένα μέρος όπου ζήσαμε κάποιες περιόδους της ζωής μας (τα μαθητικά μας χρόνια, η επαρχία των καλοκαιριών μας, τα μέρη όπου σπουδάσαμε ή κάναμε τη στρατιωτική μας θητεία κ.ο.κ) εκείνο που μας λείπει πραγματικά είναι ο παλιός μας εαυτός.

Είναι όμως και κάτι άλλο. Η νοσταλγία, κάθε νοσταλγία, δεν είναι αθώα –το ξέρουμε. Και ο Orwell αυτό μας το υπενθυμίζει: προσοχή —η νοσταλγία είναι αληθινή, αλλά και απατηλή. Ο ήρωας θυμάται το παρελθόν εξιδανικευμένο, περίπου ως κάτι ιερό, τελικά όμως δεν ήταν τόσο τέλειο όσο το θυμόταν. Το παρελθόν, και η επάνοδος εκεί μέσα από την επιστροφή στον γενέθλιο τόπο, λειτουργεί περισσότερο ως καταφύγιο παρά ως αλήθεια, και μάλιστα ως ανακούφιση. Και αυτό το τελευταίο στοιχείο είναι που μας πονάει περισσότερο: όταν πάμε να ξαναβρούμε το «τότε», δεν βρίσκουμε ποτέ το ίδιο πράγμα. Όχι μόνο επειδή άλλαξε ο τόπος και οι περιστάσεις αλλά επειδή αλλάξαμε εμείς.

George Orwell, 1903-1950

Το βιβλίο είναι βαθιά μελαγχολικό επειδή πίσω από την προσωπική κρίση του ήρωα υπάρχει και μια ολόκληρη εποχή που πεθαίνει. Το βιβλίο γράφεται λίγο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ο Orwell το χρησιμοποιεί για να δείξει ότι ο παλιός κόσμος της Αγγλίας με τα θετικά και με τα αρνητικά του χαρακτηριστικά, σβήνει, παραχωρώντας τη θέση του σε κάτι πιο βιομηχανικό, πιο άψυχο, πιο μαζικό, πιο απειλητικό. Άρα το βιβλίο δεν λέει μόνο «γέρασα» όπως διαπιστώνει ο ήρωες· λέει και: «ο κόσμος έγινε ξένος και δυσκολεύομαι να βρω τη θέση μου μέσα εκεί» Και αυτό είναι πάρα πολύ Orwell.

Στις Ανάσες δεν συμβαίνουν «μεγάλα πράγματα», η όποια δράση είναι εσωτερική, όλα συμβαίνουν στον νου και στη ψυχή του προσώπου που επιστρέφει και αναπολεί. Είναι βιβλίο βαθιά εσωτερικό, υπόγεια τραγικό. Η αίσθηση που μου μετέδωσε, με λεπτή ειρωνεία σε κάποια σημεία , είναι περίπου: «πώς και πότε ακριβώς έγινε έτσι η ζωή;» και, κυρίως, «ό,τι και να κάνουμε ο χρόνος μας νικάει». Η όποια επιστροφή μας στο παρελθόν δεν είναι πραγματική ελπίδα. Είναι σχεδόν από την αρχή μια καταδικασμένη τελετή. Όχι επειδή ο τόπος στον οποίο επιστρέφουμε άλλαξε, αυτό είναι αναπόφευκτο αλλά επειδή είναι αδύνατον να επιστρέψουμε στον εαυτό που θυμόμαστε ότι κάποτε υπήρξαμε.

Πολλά βιβλία για τη νοσταλγία λένε: «το παρελθόν χάθηκε, κρίμα». Οι Ανάσες όμως λένε και κάτι πιο οδυνηρό: «ακόμη κι αν ήταν δυνατόν να το βρεις άθικτο αυτό το παρελθόν, εσύ πλέον δεν θα είσαι ο άνθρωπος που θα μπορούσε να το ζήσει». Κι αυτό δύσκολα υποφέρεται. Οι Ανάσες αυτό μας λένε πάνω κάτω: «πρόσεχε, μπορεί να έχει ήδη χαθεί κάτι ουσιώδες μέσα σου χωρίς να το κατάλαβες». Και αυτό δεν το ξεχνάμε εύκολα.

df