Arthur Schopenhaouer, Η τέχνη του να έχεις πάντα δίκιο (Πατάκης)

 

Σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι θα προσέρχονταν σε συζητήσεις με καλή πίστη και με στόχο από κοινού να διερευνήσουν την αλήθεια και δρόμους προσέγγισης αυτής, το σύγγραμμα Η τέχνη του να έχεις πάντα δίκιο (γερμανικός τίτλος Die Kunst Recht zu Behalten), μάλλον δεν θα ήταν αναγκαίο. Η πραγματικότητα όμως δείχνει ότι στην πλειοψηφία των περιπτώσεων αυτό δεν συμβαίνει. Στους διαλόγους οι άνθρωποι δεν προσπαθούν να οδηγηθούν στην αλήθεια και να επιλύσουν ζητήματα με καλές προθέσεις και με συνεργατικό πνεύμα αλλά να επικρατήσουν· ούτε να αναζητήσουν το καλύτερο για τους πολλούς αλλά να επιτύχουν το καλύτερο μόνο για τους εαυτούς τους, εις βάρος της αλήθειας και, κάποτε, και της λογικής. Η επιδίωξη της επικράτησης με κάθε μέσο, η οποία υποκινείται από τη ματαιοδοξία και την ιδιοτέλεια τίθεται από τους περισσότερους ως προτεραιότητα εις βάρος της ειλικρίνειας και της έντιμης προσπάθειας πειθούς. Αυτή η δυσάρεστη διαπίστωση οδήγησε τον Γερμανό φιλόσοφο Αρθούρο Σοπενχάουερ στη συγγραφή του συγκεκριμένου δοκιμίου, θέλοντας να καταγράψει ορισμένα τεχνάσματα, κάποια «τρικς» προκειμένου οι συμμετέχοντας σε διαλόγους να επικρατούν επί των αντιπάλων τους. Έτσι αυτή η μικρή πραγματεία παρουσιάζεται ως ένα εγχειρίδιο επικράτησης σε οποιαδήποτε διαλογική αντιπαράθεση. «Εριστική διαλεκτική», έγραψε ο ίδιος ο Σοπενχάουερ, δίνοντας έναν ειρωνικό τόνο στο όλο εγχείρημα, «είναι η τέχνη του να λογομαχεί κανείς με τέτοιον τρόπο που να υπερασπίζεται επαρκώς τις θέσεις του, είτε έχει το δίκιο με το μέρος του είτε όχι. Σε μια αντιπαράθεση, πρέπει να αγνοούμε την αντικειμενική αλήθεια, ή μάλλον να την εκλαμβάνουμε ως μια τυχαία συγκυρία, και να επικεντρωνόμαστε στην υπεράσπιση των θέσεών μας και στην αντιμετώπιση του αντιπάλου μας».

Ασφαλώς δεν είναι δυνατόν να πάρουμε κατά γράμμα τα παραπάνω. Εννοείται πως ο συγκεκριμένος φιλόσοφος, από τους σημαντικότερους του 19^ου αιώνα, δεν μπορούσε να είχε αυτές τις προθέσεις όταν έγραφε την πραγματεία αυτή. Ο πραγματικός του στόχος ήταν να επιστήσει την προσοχή των αναγνωστών του στα τεχνάσματα που μετέρχονται οι άλλοι συζητητές σε διάφορα πεδία του δημόσιου (δικαστήρια, πολιτική, διαφήμιση, μέσα επικοινωνίας) αλλά και του ιδιωτικού διαλόγου. Προφασίζεται πως διδάσκει τη «στρεψοδικία», όπως χαρακτήρισε αργότερα τη ρητορική ενώ κατ’ ουσίαν διδάσκει τρόπους για τον εντοπισμό της και, επομένως και για την αντιμετώπισή της. Γι’ αυτό αναφέρει τριάντα οκτώ (38) τεχνάσματα (για παράδειγμα την απόκρυψη των πραγματικών μας σχεδίων, τη γενίκευση των θέσεων του αντιπάλου μας, την επιδίωξη του εκνευρισμού του, τον ισχυρισμό ότι επικρατήσαμε παρότι ηττηθήκαμε, τις συνεχείς διακοπές, τη λήψη του ζητούμενου, την αντιστροφή των όρων, τις ποικίλες διαστρεβλώσεις, την πίεση προς το ακροατήριο και διάφορα άλλα).

Arthur Schopenhaouer, 1788-1860 

Ο Σοπενχάουερ γνώριζε άριστα την αρχαία ελληνική γραμματεία. Επομένως γνώριζε ότι οι αρχαίοι φιλόσοφοι άρχισαν να διερευνούν βαθύτερα τη φύση των όντων και έτσι έφτασαν και στην τέχνη της ρητορικής, της τέχνης δηλαδή που αποσκοπούσε στην επικράτηση μέσα σε μια αντιπαράθεση, ανεξαρτήτως από την αλήθεια ή την ουσία του εκάστοτε ζητήματος. Την τέχνη αυτή την τελειοποίησαν οι σοφιστές της αρχαίας Αθήνας, τους οποίους ακριβώς λόγω αυτής της παραπλανητικής, διαστρεβλωτικής και ανέντιμης πολιτικής τους, απεχθάνονταν ο Σωκράτης και ο Πλάτων. Και ακριβώς στο σημείο αυτό εμφανίζεται ο φιλόσοφος ως υπεύθυνος, έντιμος και ικανός διανοούμενος. Αυτός είναι ο τύπος εκείνος του ανθρώπου που ανάγει τη συμπόνια και την αλληλεγγύη ως θεμέλιους λίθους της κοινής ζωής αλλά ταυτοχρόνως διαθέτει και τις διανοητικές ικανότητες να εντοπίζει και να απομονώνει και να καταρρίπτει τις στρεψόδικες, παράλογες και ανειλικρινείς θέσεις των σοφιστών. Και φαίνεται πως και ο Σοπενχάουερ ένα τέτοιο καθήκον επιφυλάσσει για τον εαυτό του.

Βεβαίως ο Σοπενχάουερ ήταν πολύ πιο σύνθετη προσωπικότητα. Γνωστός για τον περιβόητο πεσιμισμό του, αντιμετώπισε την απομόνωση και τον αποκλεισμό από το πανεπιστημιακό κατεστημένο. Αυτή η μεταχείριση από τους καθηγητές του πανεπιστημίου τον οδήγησαν να στηλιτεύει με κάθε ευκαιρία τη στενότητα του πνεύματός τους, τη μικροψυχία τους και την ελλειμματική τους νοημοσύνη. Δεν αποκλείεται, λοιπόν, να συνέγραψε αυτή την πραγματεία παρακινούμενος όχι μόνο από μια διάθεση παιγνιώδη και ειρωνική και από μια ανάγκη άμυνας απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους και στη στάση που τηρούσαν. Άλλωστε και ο ίδιος διαπιστώνει ότι σε μια διαλογική αντιπαράθεση μπορεί να ηττηθεί ακόμα και αυτός που έχει δίκιο σε όλα κι αυτό να συμβεί από έλλειψη ετοιμότητας, στιγμιαίας αμηχανίας και διστακτικότητας. Κάτι τέτοιες περιπτώσεις φαίνεται να θέλει να προλάβει με την Τέχνη του να έχεις πάντα δίκιο ή, έστω, να τις περιορίσει σημαντικά.      

 

Ντάντσιχ/Γκντανσκ, πόλη όπου γεννήθηκε ο Σοπενχάουερ

Ο Αρθούρος Σοπενχάουερ (1788–1860) έμεινε γνωστός κυρίως για το έργο του Ο Κόσμος ως Βούληση και Παράσταση. Έζησε την εποχή μετά τον Immanuel Kant και επηρεάστηκε έντονα από αυτόν. Η πιο σημαντική του έννοια της φιλοσοφίας του είναι η «Βούληση» (Will). Πίστευε ότι ο κόσμος έχει δύο όψεις: την παράσταση, δηλαδή αυτό που βλέπουμε και αντιλαμβανόμαστε και τη βούληση, μια τυφλή, ακατάπαυστη δύναμη που κινεί τα πάντα. Αυτό, κατά την άποψή του, σημαίνει πως δεν είμαστε τόσο λογικοί όσο νομίζουμε αλλά ότι, αντιθέτως, μας καθοδηγούν βαθύτερες, ασυνείδητες επιθυμίες αλλά ούτε και όσο ελεύθεροι όσο θα θέλαμε. Στην πραγματικότητα δεν ελέγχουμε εμείς τη ζωή μας· αντιθέτως, μια τυφλή δύναμη, η βούληση, μας σπρώχνει συνεχώς να θέλουμε πράγματα, και η εκπλήρωση αυτής των επιθυμιών μας κάνει να υποφέρουμε. Σε αυτό το σημείο έγκειται και ο περίφημος πεσιμισμός του: η ζωή είναι γεμάτη πόνο και ανικανοποίητες επιθυμίες· όταν ικανοποιούμε μια επιθυμία, κυριευόμαστε από ανία και πλήττουμε- βαριόμαστε· όταν, πάλι, δεν την ικανοποιούμε, υποφέρουμε. Άρα, για εκείνον, η ζωή ταλαντεύεται ανάμεσα σε πόνο και ανία. Οι τρόποι διαφυγής είναι η τέχνη, ιδίως η μουσική, η επίδειξη συμπόνια προς τους συνανθρώπους μας και  η απάρνηση των επιθυμιών μας (επιρροή από τις ανατολικές φιλοσοφίες). Σε αυτό το «πεσιμιστικό» (είναι όμως, πράγματι, πεσιμιστικό;) πνεύμα εντάσσεται και η πραγματεία Η τέχνη του να έχεις πάντα δίκιο, αυτό το μικρό, κομψό και ειρωνικά παιγνιώδες σύγγραμμα που εν ολίγοις μας λέει αυτό: «τέτοια πράγματα συμβαίνουν όταν συζητάμε —έχε τον νου σου, άνοιξε τα μάτια σου και πρόσεχε». Και κάτι ακόμα μας λέει: «εσύ, αναγνώστη θα παίξεις το παιχνίδι με τα ίδια όπλα ή θα περιοριστείς στον εντοπισμό των εξαπατήσεων και στην αντιμετώπισή τους με έντιμους και λογικούς τρόπους;»

df