José Saramago, Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιο (Καστανιώτης)

Το βιβλίο Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιο του Ζοζέ Σαραμάγκου είναι μια τολμηρή επανερμηνεία της ζωής του Ιησού. Διαφοροποιούμενος αισθητά από τις ευαγγελικές αφηγήσεις, ο νομπελίστας συγγραφέας Ζοζέ Σαραμάγκου παρουσιάζει τον Ιησού όχι ως θεϊκή, αλάνθαστη και τέλεια από κάθε άποψη μορφή, αλλά κυρίως ως έναν βαθιά ανθρώπινο χαρακτήρα· έναν άνθρωπο γεμάτο αμφιβολίες, φόβους, ενοχές, και εσωτερικές συγκρούσεις. Η ιστορία του κατά Ιησούν Ευαγγέλιο, ξεκινά από το τέλος, από τη σταύρωση του Ιησού: οι αρχικές σελίδες είναι, στην ουσία η περιγραφή του γνωστού πίνακα του Άλμπρεχτ Ντύρερ (1471-1528) «Η Σταύρωση» (1498). Μόλις όμως αυτή η περιγραφή ολοκληρωθεί, η ιστορία ξεκινά από τη φυσιολογική της αρχή, με τη γέννηση και την παιδική του ηλικία του κεντρικού προσώπου. Σε αυτή την πρώτη περίοδο, την παιδική ηλικία του Ιησού, ο Σαραμάνγκου δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο του πατέρα του, του Ιωσήφ. Αυτός είναι ένας απλός άνθρωπος, ένας βιοπαλαιστής ξυλουργός, όχι ιδιαίτερων ικανοτήτων, εργατικός, τρυφερός και προστατευτικός απέναντι στη σύζυγό του και ένας ευσεβής Ιουδαίος. Όμως κουβαλά ενοχές. Κι αυτό επειδή δεν προειδοποίησε, ενώ ήξερε τι επρόκειτο να γίνει, τους άλλους γονείς για τη σφαγή των νηπίων που είχε σχεδιάσει ο Ηρώδης. Ο Ιησούς κληρονομεί αυτή την ενοχή. Μάλιστα κατατρύχεται από εφιάλτες: κάθε βράδυ βλέπει στον ύπνο του τον πατέρα του να κινείται εναντίον του για να τον σκοτώσει. Αισθάνεται πως η ζωή του έχει «αγοραστεί» από τη θυσία άλλων συνομηλίκων του.

 

Albrecht Durer (1471-1528), Η Σταύρωση (1498) 

Η οικογένεια του Ιησού στην αφήγηση του Σαραμάνγκου, είναι πολυμελής. Ο Ιησούς έχει και άλλα οκτώ αδέλφια, αγόρια και κορίτσια. Πρόκειται δηλαδή για μια απολύτως ανθρώπινη οικογένεια, με τα προβλήματά της και με τις χαρές της. Ο συγγραφέας «απλώνει» την οικογένεια για να κάνει την ιστορία πιο ρεαλιστική και πιο ανθρώπινη. Καθώς μεγαλώνει, ο Ιησούς προσπαθεί να κατανοήσει τη μοίρα του και τη σχέση του με τον Θεό. Και, όπως είναι λογικό, έλκεται από αυτόν. Ωστόσο αποφασίζει να μην θυσιάσει τον αμνό του στο ναό του Σολομώντα, διαφοροποιούμενος από την παράδοση. Για κάποιο χρονικό διάστημα γίνεται βοσκός, αλλά σε ποιου το κοπάδι; Συναντά έναν περίεργο τύπο που τον λέει Ποιμένα, αλλά ο αναγνώστης γρήγορα καταλαβαίνει πως πρόκειται για το πνεύμα του Κακού, τον Διάβολο, τον εκπεπτωκότα άγγελο, τον Εωσφόρο –πολύ ενδιαφέρουσα προσωπικότητα και αυτή.  

Σημαντικό ρόλο στη ζωή του Ιησού παίζει και η σχέση του με τη Μαρία Μαγδαληνή, τη γυναίκα που βιοπορίζεται ασκώντας το επάγγελμα της πόρνης. Όταν τη γνωρίζει, αυτή βρίσκεται στην ηλικία της μητέρας του. Τον φιλοξενεί στο σπίτι της και τον περιθάλπει. Ο έρωτας ανάμεσά τους εκδηλώνεται αμέσως και δεν κρύβεται. Έχουν σχέσεις, ολοκληρωμένες, γεμάτες πάθος αλλά και τρυφερότητα. Η Μαρία δεν γίνεται απλώς μια ακόμα ακόλουθος του Ιησού, αλλά η παντοτινή του σύντροφός του, η γυναίκα που του προσφέρει ζεστασιά και κατανόηση.

Στο Κατά Ιησούν Ευαγγέλιο ο Θεός παρουσιάζεται με σκοτεινά και αμφιλεγόμενα χαρακτηριστικά. Δεν είναι το αγαθοεργό και φιλάνθρωπο πνεύμα των Γραφών αλλά μια οντότητα που χαρακτηρίζεται από διάθεση κυριαρχίας και παγκόσμιας επικράτησης. Με άλλα λόγια, επιδιώκει την εξάπλωση της εξουσίας του, χρσησιμοποιώντας τη θυσία του Ιησού. Η θανάτωση του γιου του στον σταυρό είναι το πρώτο βήμα αλλά αυτός ο θεός απαιτεί και άλλες πολλές θυσίες από χιλιάδες ανθρώπων που θα μαρτυρήσουν για την εδραίωση της εκκλησίας του και της θρησκείας του. Απέναντι σ’ αυτή τη φιγούρα, ο Ιησούς δυσπιστεί και διότι δεν τον βρίσκει απολύτως ηθικό και διότι εκείνος τον επιφορτίζει με μια ευθύνη που δεν την διάλεξε. Αντιπαθής φιγούρα, το δίχως άλλο.

Ας επανέλθουμε, όμως, στον άλλον πατέρα, τον Ιωσήφ. Το τέλος του είναι όμοιο με του γιου του: συλλαμβάνεται (καλύτερα, αφήνεται να συλληφθεί και εγκαταλείπεται στις διαθέσεις των Ρωμαίων) από παρεξήγηση —όχι επειδή έκανε κάτι «μεγάλο», αλλά μέσα σε μια κατάσταση σύγχυσης και καχυποψίας. Ωστόσο, αυτό έχει τεράστιο συμβολικό βάρος: Ιωσήφ σταυρώνεται, θανατώνεται ακριβώς όπως θα πεθάνει αργότερα και ο Ιησούς. Αλλά το πιο σημαντικό είναι ότι ο θάνατος του Ιωσήφ λειτουργεί σαν μια σκοτεινή αντήχηση της ενοχής του. Σαν να μας λέει ο συγγραφέας ότι δεν τιμωρείται με θεϊκό τρόπο αλλά παγιδεύεται σε έναν κόσμο όπου η αδικία είναι τυχαία και τυφλή. Αλλά και για τον Ιησού, αυτή η θανάτωση είναι καθοριστική εφόσον συνειδητοποιεί μέσα από αυτήν ότι ο κόσμος δεν κυβερνάται από δικαιοσύνη, γεγονός ποθ βαθαίνει τη δυσπιστία του απέναντι στον Θεό και στο «σχέδιο» Του.

Ενδιαφέρουσα είναι και η φιγούρα του «Ποιμένα», του Εωσφόρου, του Διαβόλου, του Σατανά. Σαφώς πιο «ανθρώπινος» από τον Θεό. Ήρεμος, λιγομίλητος ή αμίλητος, βαθύνους, στοχαστικός· δεν πιέζει, δεν εκβιάζει. Ωστόσο κάποτε λέει σκληρές αλήθειες για το πώς λειτουργεί ο κόσμος και απέναντι στον Ιησού φαίνεται πιο διαλλακτικός και πιο επιεικής απ’ ό,τι ο πατέρας του. Δημιουργείται η αίσθηση ότι ο Θεός και ο Διάβολος μοιάζουν να είναι δύο όψεις του ίδιου συστήματος. Ο Ποιμένας δεν προσπαθεί πραγματικά να «νικήσει» τον Θεό. Αντιθέτως, αποδέχεται τον ρόλο του και σχεδόν συνεργάζεται στο να υπάρχει αυτή η κοσμική ισορροπία. Αυτό σημαίνει ότι το κακό δεν είναι απλώς αντίπαλος του καλού· είναι μέρος του ίδιου μηχανισμού εξουσίας. Ο Ιησούς βρίσκεται ανάμεσα σε αυτούς τους δύο: ο Θεός του ζητά θυσία·ο Ποιμένας του δείχνει το κόστος αυτής της θυσίας. Από τις πιο δυνατές σκηνές του βιβλίου είναι αυτή στο καΐκι όπου συνυπάρχουν μέσα στην ομίχλη ο Ιησούς, Θεός και ο Διάβολος. Αυτή η «ομίχλη» δεν είναι απλώς στυλ. Είναι θέση: δείχνει πως τίποτα δεν είναι απόλυτα βέβαιο, ότι οι προθέσεις κανενός δεν είναι απολύτως καθαρές, ότι το καλό και το κακό μπλέκονται και ότι εντέλει η ιστορία δεν έχει καθαρή ηθική γραμμή. Για  τον Ιησού κανένας από τους δύο δεν προσφέρει το ασφαλές καταφύγιο.

Συνολικά θα λέγαμε πως το μυθιστόρημα εξερευνά μεγάλα θέματα: τη ελευθερία και τη μοίρα, την ευθύνη και την ενοχή, τη φύση του Θεού και την εξουσία, κυρίως όμως, την ανθρώπινη πλευρά του θείου. Το ύφος του Σαραμάγκου είναι ειρωνικό, φιλοσοφικό και συχνά προκλητικό και, κάποτε και παιγνιώδες, χιουμοριστικό.

 

José Saramango, 1922-20210

Όταν κυκλοφόρησε Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιο το 1991, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις κυρίως στην πατρίδα του συγγραφέα, την Πορτογαλία. Ο βασικός λόγος ήταν ότι ο Ζοζέ Σαραμάγκου αμφισβητούσε ανοιχτά θεμελιώδεις χριστιανικές πεποιθήσεις. Η μεγαλύτερη σύγκρουση ήρθε όταν η πορτογαλική κυβέρνηση μπλόκαρε την υποψηφιότητα του βιβλίου για ένα ευρωπαϊκό λογοτεχνικό βραβείο, θεωρώντας το «προσβλητικό για τη θρησκεία». Ο Σαραμάγκου απομονώθηκε στο Λανθαρότε. Παρά —ή μάλλον εξαιτίας— της διαμάχης, το έργο ενίσχυσε τη φήμη του και συνέβαλε στην αναγνώρισή του ως ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους συγγραφείς (λίγα χρόνια αργότερα του απονεμήθηκε το Νόμπελ λογοτεχνίας. Σπουδαίο βιβλίο που δεν μπορεί παρά να μας φέρνει στον νουν ανάλογα βιβλία του δικού μας, του Νίκου Καζαντζάκη.

df