Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Σημειώσεις από το Υπόγειο (Άγρα)

 

 

Το Υπόγειο του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι (πλήρης τίτλος: Σημειώσεις από το Υπόγειο, 1864) δεν έχει «υπόθεση» με την κλασική έννοια. Είναι περισσότερο ένα φιλοσοφικό και ψυχολογικό πορτρέτο και μέσω αυτού, μια εκ βαθέων εξομολόγηση. Το παράξενο αυτό έργο χωρίζεται σε δύο μέρη: το πρώτο είναι το μανιφέστο του «ανθρώπου του υπογείου» και το δεύτερο η μικρή νουβέλα «Με αφορμή το χιόνι». Ο αφηγητής, που παραμένει ανώνυμος, είναι φτωχός , άρρωστος και στερημένος, όπως οι περισσότεροι από τους υπαλλήλους που στελεχώνουν τον απρόσωπο δημόσιο τομέα της Αγίας Πετρούπολης. Ζει στο περιθώριο, αποτραβηγμένος, σαν ποντίκι στη γωνιά αλλά από το υπόγειο ενδιαίτημά του παρατηρεί τους άλλους και την κοινωνική πραγματικότητα. Όμως σ’ αυτήν την κατάσταση, έχει την ελευθερία να ζει μια άλλη ζωή, ίσως πιο πλούσια -με εκείνο τον ανομολόγητο πλούτο που του δίνει η φαντασία (;)-και να πράττει ό,τι θέλει, ακόμα κι αν οι πράξεις του τον οδηγούν στη χειρότερη απομόνωση. Η δικαίωση αυτού του ιδιότυπου αναχωρητισμού είναι η δυνατότητά του να περιγελά τους πάντες

Βασική ιδέα του Υπογείου είναι η ελευθερία του ανθρώπου να είναι απρόβλεπτος και, κυρίως, η ελευθερία του να επιλέγει να μην είναι ευτυχισμένος, να μην περνάει καλά, αν μην συναθροίζεται στο σύνολο εκείνων των ανθρώπων που θέτουν ως στόχο την επιδίωξη της ευτυχίας, ιδίως αν αυτή η τελευταία επιδιώκεται και εξασφαλίζεται υποχρεωτικά και μέσω προγράμματος. Ο αφηγητής είναι ευτυχής –ορθότερα, προσπαθεί να είναι ευτυχής- ακόμα και μέσα στη δυστυχία και στη θλίψη. Θέλει να είναι παθητικός, αντιπαθητικός, άχρηστος, παρασιτικός, αντιδημοφιλής, ακοινώνητος, τοξικός θα λέγαμε σήμερα. Δεν είναι διατεθειμένος να θυσιάσει την ανεξαρτησία του για να είναι ευτυχής. Καλά είμαι κι έτσι, βουτηγμένος στην κακία και στη δυστυχία, λέει. Και όχι μόνο αυτό. Λέει και κάτι ακόμα πιο προκλητικό: δεν μπορείτε να φανταστείτε, εσείς οι άλλοι, οι υποταγμένοι στις συμβάσεις, στην πειθαρχία του ορθολογισμού και του κομφορμισμού πόσο ωραία ζω εγώ στον δικό μου κόσμο!

 

άποψη της Αγίας Πετρούπολης

Ο κόσμος του αφηγητή του Υπογείου είναι ένα θηριοτροφείο, γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου η μεταφράστρια Ελένη Μπακοπούλου, ένας κόσμος γεμάτος ασχήμια και βρομιά. Η αίσθηση αυτού του κόσμου είναι απίστευτη θλίψη και βούρκος, υλικός, ηθικός, κοινωνικός. Πρόκειται για μια επίθεση στον ορθολογισμό, στην επιστημονική πρόοδο και στην αισιοδοξία που προέκυπτε από αυτήν, όπως και στην ιδέα ότι ο άνθρωπος δρα πάντα σύμφωνα με το συμφέρον του. Όχι, μας λέει ο αφηγητής των Σημειώσεων του υπογείου, ο άνθρωπος μπορεί να  επιθυμεί ακόμα και αυτό που τον βλάπτει, μόνο και μόνο για να αποδείξει ότι είναι ελεύθερος!

 

άποψη της Αγίας Πετρούπολης

Ο  άνθρωπος του Υπογείου δεν είναι απλώς μίζερος· είναι υπερβολικά συνειδητός. Βλέπει τα πάντα — και τον εαυτό του — με τόσο οξύ τρόπο που παραλύει. Ξέρει γιατί κάνει κάτι, ξέρει γιατί είναι ποταπό, ξέρει ότι θα το μετανιώσει… και το κάνει παρ’ όλα αυτά. Ο συγγραφέας δεν τον παρουσιάζει σαν τέρας. Τον παρουσιάζει σαν άνθρωπο που έχει εγκλωβιστεί μέσα στη σκέψη του. Η πληγή του δεν είναι η κακία· είναι η αδυναμία να δράσει απλά, αθώα, χωρίς δεύτερη και τρίτη ανάλυση. Ίσως να μπορούμε να τον καταλάβουμε αν έχουμε και εμείς νιώσει εκείνη τη μνησικακία που παροξύνεται μέσα μας εξαιτίας ανόητων συμβάσεων και ποικίλων αδιεξόδων αλλά και, κυρίως, της μνησικακίας των άλλων που μας τριγυρίζουν. Ή εκείνη τη στιγμή που θέλουμε να δράσουμε εντελώς ανορθολογικά, πλήρως αντίθετα από ό,τι μας υποδεικνύει η λογική μας ή απ’ ό,τι πριν λίγο είχαμε σκεφτεί να κάνουμε. Από αυτήν την άποψη μπορούμε να κατανοήσουμε τον άνθρωπος του Υπογείου: δεν είναι σκοτάδι. Είναι ντροπή που δεν βρίσκει τρόπο να γίνει τρυφερότητα.

Ο άνθρωπος του Υπογείου δεν είναι μνησίκακος, ούτε φοβισμένος. Είναι ένας άνθρωπος που δεν αντέχει την ίδια του τη γύμνια. Θέλει να αγαπηθεί, αλλά πριν προλάβει ο άλλος να τον αγγίξει, αυτοϋπονομεύεται. Θέλει να είναι ελεύθερος, αλλά χρησιμοποιεί την ελευθερία του για να πληγώνει τους άλλους και τον εαυτό του. Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι έχει επίγνωση αυτής της κατάστασης. Ξέρει, καταλαβαίνει και δρα ενσυνείδητα. Έλκεται από την αυτοϋπονόμευσης, γοητεύεται από την ηδονή της πικρίας, την ανάγκη να έχεις δίκιο και να αναγνωρίζεται με κάθε τίμημα. μόνος,

 

λεωφόρος της Αγίας Πετρούπολης

Εμείς πάντα συγχωρούμε τους κολασμένους. Κι αυτό σημαίνει πως αναγνωρίζουμε ότι η κόλαση δεν είναι πάντα τιμωρία –μπορεί να είναι και κάθαρση ή απλώς η φύση κάποιων από εμάς. Ο άνθρωπος του Υπογείου είναι παγιδευμένος στην επίγνωσή του αλλά και γι’ αυτό μας αρέσει. Τον κατανοούμε και γι’ αυτό τον «συγχωρούμε» όπως συγχωρούμε πάντα τις ταλαιπωρημένες ψυχές που αγωνίζονται με τους δαίμονές τους και αναλαμβάνουν το όποιο κόστος για τις επιλογές τους. Τουλάχιστον εγώ πάντα συγχωρώ τους κολασμένους. Οι κολασμένοι είναι οι τραγικοί όλων των εποχών και γι’ αυτό τους αξίζουν τα πάντα. Και στον Ντοστογιέφσκι, εκτός των άλλων, αυτοί οι «κολασμένοι» είναι πάντα οι πιο ζωντανοί χαρακτήρες και γι’ αυτό πάντα θα μας ενδιαφέρουν. Ο Ρασκόλνικοφ, ο Σταβρόγκιν, ο Ιβάν Καραμάζοφ, ο Ντμίτρι Καραμάζοφ — άνθρωποι που καίγονται από ιδέες, από ενοχή, από ελευθερία. Είναι ακραίοι. Και γι’ αυτό τραγικοί. Έτσι λοιπόν, ο άνθρωπος του Υπογείου δεν είναι θύμα της κοινωνίας μόνο. Είναι θύμα του ίδιου του χαρακτήρα του — της εμμονής του να αποδεικνύει ότι είναι ελεύθερος, ακόμη κι όταν αυτή η ελευθερία τον διαλύει. Άλλωστε, όπως είπε και ο Ηράκλειτος «έκαστος κατά τον δαίμονα εαυτού»!

df