Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Ο Μέγας Ιεροεξεταστής, Αδελφοί Καραμάζοφ (Γκοβόστης)

 

Τον δέκατο έκτο αιώνα στην Ισπανία, στην ακμή της Ιερής Εξέτασης, επανεμφανίζεται στην κεντρική πλατεία της Σεβίλλης ο Ιησούς. Κάνει θαύματα και γρήγορα οι άνθρωποι μαζεύονται γύρω του και τον ακολουθούν με βαθιά πίστη, ακριβώς όπως και την πρώτη φορά στην Ιουδαία. Κάποια στιγμή, κάνει την εμφάνισή του ένας υπέργηρος και κάτισχνος Ιεροεξεταστής, ο Μέγας Ιεροεξεταστής, που μάλλον παραπέμπει στον Τομάς Τορκουεμάδα (1420-1498). Το πλήθος αμέσως τον προσκυνά, αφήνοντας τον Ιησού. Ο Ιεροεξεταστής διατάσσει τους ακολούθους του να συλλάβουν τον Ιησού και να τον οδηγήσουν στο δεσμωτήριο. Τον καταδικάζει σε θάνατο. Τη νύχτα όμως, πριν την εκτέλεση της καταδίκης τον επισκέπτεται στο κελί του.
 
Εκεί απευθύνει στον Ιησού ένα «κατηγορώ», αποδομώντας τη διδασκαλία του. Παρατηρεί ότι το σύστημα που πρότεινε στους ανθρώπους κατά την πρώτη εμφάνισή του στη Γη, ο χριστιανισμός, δηλαδή, είναι ανεπαρκής. Συνεχώς πρέπει να βελτιώνεται και να τροποποιείται από τους ανθρώπους, από τους ισχυρούς ανθρώπους, δηλαδή από την Καθολική Εκκλησία. Ο άνθρωπος,  λέει  ο Ιεροεξεταστής στον Ιησού, είναι ατελές και αδύναμο ον, και βασικά αφελές και είναι από τη φύση του τέτοιο. Επιθυμεί όχι μόνο τον άρτο αλλά και το μυστήριο, το θαύμα, την αίσθηση του υπερβατικού. Και, το κυριότερο, επιθυμεί κάποιον ισχυρότερό του, απέναντι στον οποίο να υποκλίνεται κα να παραδίνεται. Αυτές οι τρεις επιθυμίες, του θαύματος, του μυστηρίου και της κυριαρχίας, είναι τόσο ισχυρές που τον εμποδίζουν να είναι ελεύθερος. Ο Ιησούς πρότεινε ένα σύστημα που δεν μπορεί, λοιπόν, να εφαρμοστεί γιατί απευθύνεται στους ικανούς, τους ισχυρούς ηθικά και σωματικά, εν τέλει στους εκλεκτούς, στους αγίους. Και τέτοιοι δεν μπορεί παρά να είναι ελάχιστοι.
 
Ο Ιησούς αγάπησε τους ανθρώπους γι' αυτό που θα μπορούσαν να γίνουν, δηλαδή άγιοι, ενώ ο Ιεροεξεταστής γι' αυτό που πραγματικά είναι, δηλαδή τρωτοί και αδύναμοι. Πιστεύει ότι για να γίνει ανεκτός έστω αυτός ο κόσμος πρέπει να αγαπηθεί με περισσότερη ανοχή και συγκατάβαση. «Ζήτησες πολλά από τους ανθρώπους», λέει στον Ιησού ο Ιεροεξεταστής, «γι' αυτό τους έχασες. Γιατί, λοιπόν, ξανάρθες; Γιατί δεν μας αφήνεις, εμάς, που ξέρουμε και μπορούμε να τα καταφέρουμε, να κάνουμε τη δουλειά μας όπως ξέρουμε; Τι θέλεις πάλι και ξανάρθες;»
 

Ο Ιησούς ζήτησε να αντικαταστήσει το υλικό συναίσθημα με το ηθικό, ώστε ο υλικός άρτος να γίνει λίγο πολύ ανήθικος για να αναδειχθεί ο επουράνιος. «Αυτό ήταν λάθος», λέει ο Ιεροεξεταστής, «Το θαύμα είναι ακριβώς το αντίθετο: ο επίγειος άρτος».
Όλη αυτή την ώρα που ο Ιεροεξεταστής απευθύνει αυτό το ¨κατηγορώ" ο Ιησούς μένει αμίλητος. Μόνο στο τέλος, λέει: «Έχεις δίκιο, σοφέ γέροντα. Ευχαριστώ». Και τον ασπάζεται. Όπως ακριβώς κάνει και ο Αλιόσα Καραμάζοφ, δόκιμος μοναχός, στον αδελφό του, τον ορθολογιστή Ιβάν, ο οποίος τόση ώρα του μιλούσε με αυτόν τον μονόλογο πριν τον αποχαιρετήσει.
Ο Μέγας Ιεροεξεταστής είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία των «Αδελφών Καραμάζοφ» Και μπορεί να διαβαστεί, και ως φιλοσοφικό δοκίμιο και ως πολιτικό κείμενο. Πώς, τελικά, μπορεί ο άνθρωπος, αυτό το ταλαιπωρημένο ον, να οικοδομήσει μια πιο δίκαιη κοινωνία; Με την πίστη ή με την επιβολή μιας εξουσίας; Με την ανοχή και την αγάπη ή με τον εξαναγκασμό; Η λογοτεχνία δεν δίνει απάντηση. Θέτει ερωτήματα.
Εξαίρετο μέρος των «Αδελφών Καραμάζοφ». Όπως και ολόκληρο το μυθιστόρημα.

 

H σαγήνη του μαύρου (Άγρα)

Το μαύρο ταυτίζεται με το μηδέν και με το χάος. Προηγείται της Γένεσης του κόσμου. Κατά την περίοδο της ιταλικής Αναγέννησης, όταν πρίγκιπες το υιοθετούν φορώντας μαύρα πολύτιμα ενδύματα, το μαύρο αστράφτει. Από πολύ νωρίς, το χρώμα αυτό βάζει σε δοκιμασία τη ζωγραφική και τη χαρακτική. Ορισμένοι ζωγράφοι υποκύπτουν στις πολλαπλές πτυχές της σαγήνης του: ο Βελάσκεθ, ο Ρέμπραντ, ο Γκόγια, ο Μανέ, ο Μαλέβιτς, ο Ματίς, ο Μισώ και, ασφαλώς, ο Σουλάζ.

Στη λογοτεχνία, στις αρχές του 19ου αιώνα, οι Ρομαντικοί, αφού έχουν τιμήσει άλλα χρώματα στρέφονται και σε αυτό και το αποθέωνουν: η απελπισία μεγαλώνει, η νύχτα και το σκότος γίνονται το καταφύγιό της σκέψης και των βιωμάτων τους. Το μαύρο σημαίνει το πένθος αλλά και τη σοβαρότητα και το κύρος. Περίφημοι οίκοι υψηλής ραπτικής όπως της Κοκό Σανέλ και του Κριστιαν Ντιόρ το εξυμνούν.

"Η σαγήνη του μαύρου" είναι ένα εξαίρετο βιβλίο για το πιο κλασικό και διαχρονικό χρώμα, με ξεναγούς και συνοδούς εξαιρετικές προσωπικότητες όπως ο Ησίοδος, ο, Πλίνιος, ο Σαίξπηρ, ο Μίλτον, ο Μπαρμπέ ντ' Ωρέβιγυ, ο μέγας Μπαλζάκ, ο μέγας Προυστ, ο Ουγκό, ο Γκαίτε, ο Μυσσέ, και με πολλούς άλλους εξίσου αξιόλογους κύριους και θαυμάσιες κυρίες.
H σαγήνη του μαύρου, εκδόσεις Άγρα.
Ανθολογία κειμένων για το μαύρο. Επιλογή από τη Fabienne Alice
 

  .

.

 

Primo Levi, Το καθήκον της μνήμης, Συζήτηση με τους Federico Cereja και Anna Bravo (Άγρα)

 

To βιβλίο «Το καθήκον της μνήμης» του Primo Levi, από τις εκδόσεις Άγρα, είναι η συζήτηση που πραγματοποίησε ο συγγραφέας με την Anna Bravo, καθηγήτρια Κοινωνικής Ιστορίας στην Παιδαγωγική Σχολή του πανεπιστημίου του Τορίνο και με τον Federico Cereja, ιστορικό ερευνητή στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών στο ίδιο πανεπιστήμιο. Η συζήτηση αυτή ήταν μέρος μιας ευρύτερης έρευνας για τη μνήμη της εκτόπισης του Περιφερειακού Συμβουλίου του Πιεμόντε.

 

Το συγκεκριμένο βιβλίο, όπως όλα του Primo Levi,  συνιστά μια μαρτυρία. Και όπως και στα άλλα, η μαρτυρία αυτή δίνεται με όσο το δυνατόν αντικειμενικότερη γλώσσα. Επίσης, είναι και είναι μια κατάθεση ενώπιον ενός δικαστηρίου –του δικαστηρίου της ιστορίας, των σύγχρονων και των επόμενων γενεών. Ως διασωθείς από τη φρίκη των στρατοπέδων εξόντωσης, συγγραφέας αισθάνεται την υποχρέωση να καταθέσει ενώπιον όσα είδε και όσα έζησε με τον πληρέστερο τρόπο. Και πράττει αυτό το οδυνηρό καθήκον με ακρίβεια. Ο Primo Levi, στο όνομα μιας άμεσης γνώσης, μιλά μόνο για όσα γεγονότα και για όσες καταστάσεις είχε ο ίδιος εμπειρία και γνώση. Έτσι είναι αδύνατον να αμφισβητηθεί η εμπειρία του λάγκερ. Ο μάρτυρας Primo Levi, με τη διπλή έννοια (και αυτού του πραγματικά υπέστη τα βασανιστήρια και τις κακουχίες στην εξουσία των δημίων και εκείνου που καταθέτει όσα υπέστη ο ίδιος και άλλοι κρατούμενοι) δεν μπορεί ούτε να αναιρεθεί ούτε να αμφισβητηθεί.

  

Primo Levi, 1919-1987

Εκτός από το καθήκον της μνήμης, που είναι το κεντρικό ζητούμενο αυτής της συζήτησης και αυτού του βιβλίου, ένα άλλο, σημαντικό επίσης, είναι και το ζήτημα ποιοι ήταν, τελικά, οι δήμιοι, οι βασανιστές των λάγκερ. Ή, ακριβέστερα, ποιο ήταν το ποιόν τους, ποια τα κίνητρά τους; Τι τους ωθούσε να βασανίζουν και να εκτελούν τα θύματά τους με τους γνωστούς απάνθρωπους τρόπους; Και από αυτό το βιβλίο-συζήτηση προκύπτει ότι στην πλειοψηφία τους οι δήμιοι των λάγκερ ήταν άνθρωποι του «μέσου όρου», «κοινοί, απλοί άνθρωποι», «άνθρωποι της διπλανής πόρτας», υπάλληλοι που εκτελούσαν μια υποχρέωση, μια υπηρεσιακή δουλειά χωρίς ίχνος ηθικού ελέγχου ως τυπικοί γραφειοκράτες, ως «γρανάζια» μιας απρόσωπης μηχανής. Και αυτή η στάση, που η Χάνα Άρεντ είχε ονομάσει ως «κοινοτοπία (ή «ρηχότητα») του κακού» είναι που καθιστά αυτές τις φρικώδεις πράξεις ακόμα φρικωδέστερες.

 

Ενδεικτικά αναφέρεται στη συζήτηση: «Ο Langbein  είναι πάνω από εβδομήντα χρονών. Είναι μισός Εβραίος. Υπήρξε κομμουνιστής. Και ως κομμουνιστής πολέμησε στον εμφύλιο της Ισπανίας. Κατόπιν διέφυγε στη Γαλλία και, όπως πολλούς άλλους, η κυβέρνηση του Πετέν τον παρέδωσε στους Γερμανούς. Πρώτα στο Μπούχενβαλντ και μετά στο Άουσβιτς. Έγραψε πολλά βιβλία. Μεταξύ αυτών και το Menschen in Auschwitz, στο οποίο εξιστορεί όχι μόνο τη ζωή των κρατουμένων αλλά και των άλλων, αυτών που ήταν έξω. Μεταξύ αυτών και μερικές κλινικές περιπτώσεις ΕςΕς. Μού φαίνεται κάτι το καινούργιο και σημαντικό που σπάνια έχει εξιστορηθεί, σαν όλοι να συμπεριφέρονται με τρόπο απεχθή χωρίς να είναι γεννημένοι τέρατα -εκτός από ελάχιστους, λίγοι ήταν πραγματικά τέρατα, άρρωστοι διανοητικά, βασανιστές. Οι άλλοι συμμετείχαν σε αυτόν τον μηχανισμό με κουρασμένη αδιαφορία. Όχι πως το είχαν αποδεχτεί με ενθουσιασμό αλλά το είχαν αποδεχτεί. Ήταν το δημιούργημα μιας σχολής. Ο ρόλος που έπαιζε το ναζιστικό σχολείο, το εθνικοσοσιαλιστικό σύστημα εκπαίδευσης στη διαμόρφωση μιας τάξης υποταγμένων ανθρώπων, σπάνια αναλύθηκε επαρκώς. Ο  Langbein για μεγάλο διάστημα υπηρέτησε ως γραμματέας ενός αρχιάτρου των ΕςΕς και συγχρόνως ήταν μέλος της Αντίστασης του λάγκερ. Επομένως, κατείχε μια θέση-κλειδί, είχε πρόσβαση σε πολλές πληροφορίες και διηγείται πως αυτός ο αρχίατρος, ο Writz, του οποίου ήταν γραμματέας, ήταν στην ουσία ένας άνθρωπος κοινός. Προσχώρησε στα ΕςΕς για να κάνει καριέρα αλλά μετά ήταν δύσκολο να βγει από τα ΕςΕς. Μετά αυτοκτόνησε· δικάστηκε και στη φυλακή αυτοκτόνησε...».

Και επειδή κάτι τέτοιο όπως αυτό που καταγράφεται στις μαρτυρίες αυτές, συνέβη, δεν είναι απίθανο να ξανασυμβεί. Την επανάληψη ενός τέτοιου ενδεχομένου προσπαθούν να αποτρέψουν μαρτυρίες όπως αυτή του Primo Levi αλλά και όλων όσοι κατέθεσαν τέτοιες μαρτυρίες με οποιονδήποτε τρόπο. Η διάφορα της συγκεκριμένης από άλλες είναι η ακρίβεια, η διαύγεια της και η προσπάθεια για απουσία οποιουδήποτε συναισθηματικού τόνου. Αυτά τα στοιχεία την καθιστούν πολύ ιδιαίτερη. 

 

 

 

  

Manuel Vázquez Montalbán, Ή Καίσαρ ή τίποτα (Καστανιώτης)

Τους Βοργίες, ομολογουμένως, κανείς δεν θα τους ήθελε για παρέα. Το πολύ πολύ να τους ήθελε για συμμάχους κι αυτό για λίγο, μόνο για όσο τους είχε ανάγκη.

Αυτή η οικογένεια από την Καταλωνία, με έμβλημα τον ταύρο, που μετοίκησε στην Ιταλία και κατόρθωσε να αναδείξει πάπες, καρδιναλίους, ανώτατους αξιωματούχους, στρατιωτικές διάνοιες, ακόρεστους εραστές, νομομαθείς, πόρνες και πορνίδια περιωπής, προαγωγούς, μαχαιροβγάλτες, μαικήνες, καθόρισε την πορεία της Ευρώπης τον 16ο αιώνα σε πολλά επίπεδα. Τα μέλη της έγιναν συνώνυμο των έκλυτων ηθών, της ερωτικής ακολασίας, της διαφθοράς, της εξαγοράς, του εκμαυλισμού, των εκβιασμών, της παραπλάνησης, της ανεντιμότητας, της αιμομιξίας, του αδίστακτου καιροσκοπισμού, της ευνοιοκρατίας.

Manuel Vasquez Montalban, 1039-2003

Με αυτή τη διαβολική οικογένεια καταπιάνεται στο βιβλίο του «Ή Καίσαρ ή τίποτα» ο συμπατριώτης τους, Μανουέλ Βάσκεθ Μονταλμπάν. Στην αφήγησή του εμφανίζονται εκτός των πρωταγωνιστών, και άλλες εμβληματικές μορφές της ιταλικής Αναγέννησης όπως ο Ντα Βίντσι, ο Μικελάντζελο Μπουαναρότι, ο Νικολό Μακιαβέλι, ο Ιερώνυμος Σαβοναρόλα, ο Ιγνάτιο Λογιόλα, οι Σφόρτσα, οι Ορσίνι, οι Κολόνα και άλλα κουμάσια της εποχής -ακόμα και ο Πετράρχης με τα σονέτα του. Απολαυστικό βιβλίο, γιατί το κακό πουλάει, όλοι το ξέρουν αυτό. 

Seven, library scene

Στην ταινία Seven ο συστηματικός αναγνώστης Μόργκαν Φρίμαν προσπαθεί να εξιχνιάσει μια σειρά αποτρόπαιων εγκλημάτων που όλα παραπέμπουν στα επτά θανάσιμα αμαρτήματα. Μια νύχτα που βρέχει καταρρακτωδώς, βαθιά μεσάνυχτα, βρίσκει ένα ταξί και καταφεύγει στη Βιβλιοθήκη της πόλης. Μπαίνει χωρίς έλεγχο -ποιος να τον ελέγξει άλλωστε- και αφού αντιπαρέρχεται τα βλακώδη σχόλια των φυλάκων που τον έχουν μάθει πια, κατευθύνεται στους διαδρόμους και κατεβάζει από τα ράφια Τσόσερ, Δάντη, Θωμά Ακινάτη και άλλα συγγράμματα θεολογικής κατήχησης. Στη συνέχεια, μέσα στην ησυχία του άδειου αναγνωστηρίου και κάτω απ' το ζεστό ημίφως των πράσινων φωτιστικών, κάθεται για ώρες και μελετά τη «Θεία Κωμωδία», ιδίως το «Πουργατόριο» και την «Κόλαση», τις «Διδασκαλίες» και τους «Μύθους του Καντέρμπερυ». Πριν φύγει βγάζει φωτοτυπίες αρκετές σελίδες από αυτούς τους τόμους για να συνεχίσει τη μελέτη στο σπίτι του πριν κοιμηθεί και να τις δώσει έπειτα στον αμύητο σε τέτοια ζητήματα συνεργάτη του. Ενδιαφέροντα πράγματα αυτά. Όμορφα. Δικά μας. 

Δημήτρης Φωτεινόπουλος

Bohumil Hrabal, Τρυφερός Βάρβαρος (Ηρόδοτος/Marren Sell)

Tο βιβλίο «Τρυφερός βάρβαρος» του Μπόχουμιλ Χράμπαλ, το είχα αγοράσει προ αμνημονεύτων χρόνων, το 1991, αλλά το διάβασα μόλις την προηγούμενη εβδομάδα.
 
Πρόκειται για το τρίτο βιβλίο που είχε αφιερώσει ο Χράμπαλ στον καλό του φίλο, ζωγράφο και χαράκτη, Βλάντιμιρ Μπουντνικ. Ο τελευταίος, είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, την αυτοκτονία του για την ακρίβεια, αναγνωρίστηκε ως ένας από τους αυθεντικότερους εικαστικούς της χώρας του: ευφυής, εκκεντρικός, παρατηρητικός - εξαιρετική περίπτωση καλλιτέχνη στη δεκαετία του 1950 στην πατρίδα του. Ο Χράμπαλ συγκατοικούσε με τον Μπουντνικ και μαζί με τον ποιητή Έγκον Μπόντι αποτέλεσαν μια τρελή τριάδα της οποίας τις περιπέτειες διαβάζουμε στον απολαυστικό «Τρυφερό βάρβαρο», ένα σύνολο μικρών ιστοριών καθημερινότητας. Χιούμορ, μελαγχολία, λεπτός στοχασμός, καλυμμένοι προβληματισμοί για την πορεία του σοσιαλισμού, ειρωνεία, εργοστάσια και βιομηχανικές δημιουργίες, κοπέλες, τραμ, χαρακτικά, πεζοδρόμια, βροχερή Πράγα, σοφίτες, ποιήματα, απίστευτη φαντασία, σκεπτικισμός και, βέβαια, άφθονη μπύρα και μπυραρίες...τι άλλο να περιμένει κάποιος;

Bohumil Hrabal, 1914-1997

Ένα απολαυστικό βιβλίο, που δεν κυκλοφόρησε ποτέ στην πατρίδα του συγγραφέα, την Τσεχοσλοβακία -μεταφράστηκε μόνο από γαλλικά χειρόγραφα.

 

Virginie Despentes, Vernon Subutex, εκδόσεις Στερέωμα, τ.1

Ο Vernon Subutex είχε για πολλά χρόνια το δισκάδικο Revolver που μύησε πολλούς και πολλές στο ροκ, κυρίως το εναλλακτικό. Οι εφαρμογές του διαδικτύου όμως οδήγησαν το περίφημο δισκάδικο στο κλείσιμο και τον ιδιοκτήτη του άφραγκο στον δρόμο να ψάχνει απεγνωσμένα για κατάλυμα. Έτσι ο Vernon Subutex επιστρατεύει παλιές του γνωριμίες, άνδρες και γυναίκες -κυρίως γυναίκες με τις οποίες είχε ερωτικούς δεσμούς και μάλλον τον μισούν, ζητώντας καταφύγιο. Γύρω του κινούνται αποτυχημένοι σεναριογράφοι που ψάχνουν μια νέα ευκαιρία, μεσόκοποι καταπιεσμένοι που είδαν το φως στη δεξιά και μισούν τους πάντες, κοπελίτσες που ψάχνουν την καλή και το κάνουν οπουδήποτε, πορνοστάρ εν ενεργεία και εν αποστρατεία, ζάπλουτες κυρίες που πάσχουν από ανία και επιζητούν το τελευταίο ερωτικό τρένο, κακοποιητές άνδρες, αδίστακτα τρολ που δολοφονούν χαρακτήρες, πορνίδια, νυμφίδια, νευρωτικοί, βουλιμικές, ρόκερ, καρχαρίες των αγορών, κυνικά καθάρματα, ανασφαλείς νάρκισσοι απατεώνες, τρανς, άστεγοι, αλήτες, φρικιά, ντρόγκα, αλκοόλ, κλαμπ, ξέφρενα πάρτι, μοντέλα, μουσικές σκηνές... και ένας έγχρωμος δημιουργός μουσικής τέκνο που κάποτε μεσουρανούσε και αυτοκτονεί με αλκοόλ και ισχυρά ναρκωτικά αφήνοντας ως διαθήκη τέσσερις βιντεοταινίες που σε πολλούς θα δημιουργήσουν προβλήματα.
 

Virginie Despentes, Vernon Subutex, εκδόσεις Στερέωμα, τ.1. Απλώς απολαυστικό!

[Vernon: παραπέμπει στον αμερικανό συγγραφέα που επινόησε ο Μπορίς Βιάν -subutex: εμπορική ονομασία ενός υποκατάστατου της ηρωίνης (ως ιδέα, ευφυέστατη!).