Δημήτρης Χατζής, Το διπλό βιβλίο (Καστανιώτης)

Άνθρωποι τσακισμένοι, συμβιβασμένοι με τη μοίρα τους, που δεν μπόρεσαν να την αλλάξουν παρά τις προσπάθειες και τους αγώνες τους, παραιτημένοι και ηττημένοι. Χτυπημένοι από τη φτώχεια, την ξενιτιά και τον πόλεμο -άνθρωποι χαμένοι στις μεγάλες πόλεις της μεταπολεμικής Γερμανίας ή της μίζερης εξαθλιωμένης ελληνικής επαρχίας. Άνθρωποι σωματικά και ψυχικά ράκη, λιωμένοι από τις νόρμες των γερμανικών εργοστασίων και από το απάνθρωπο οικονομικό σύστημα. Άνθρωποι χαμένοι στα όνειρά και στις ελπίδες τους, και κάποιοι χαμένοι στους εαυτούς τους -μερικοί χωρίς καν εαυτό -απάτριδες παρότι νοσταλγούν την πατρίδα, ανέστιοι και ανερμάτιστοι, τελικά ανύπαρκτοι.

Το «Διπλό βιβλίο» είναι ένα βιβλίο γεμάτο πίκρα, καημό, βάσανα. Τα πρόσωπά του είναι αντι-ήρωες που ο Δημήτρης Χατζής, όπως πάντα, τα αντιμετωπίζει με τη μεγαλύτερη φροντίδα, κατανόηση και τρυφερότητα. Από τα πιο σημαντικά βιβλία του συγγραφέα, μαζί με το «Τέλος της μικρής μας πόλης», βεβαίως.

 

James Joys, Ulysses (Κέδρος, Κάκτος)

 

Στις 16 Ιουνίου του 1904 ο Λεοπόλδος Μπλουμ, ένας μικροαστός συνηθισμένος άνθρωπος, ξεκινά την περιπλάνησή του στους δρόμους του Δουβλίνου. Αφού ετοιμάσει πρωινό στη συμβία του, τη Μόλλυ, παρίσταται στην κηδεία ενός φίλου του που πέθανε απροσδόκητα, επισκέπτεται ένα χαμάμ για να πάρει ένα χαλαρό λουτρό και αμέσως μετά γραφεία εφημερίδων όπου φυσούν όλοι οι άνεμοι, για να δώσει τη διαφημιστική παραγγελία που του εμπιστεύτηκε ένας πελάτης του. Στον δρόμο προσπαθεί να αποφεύγει δυσάρεστες συναντήσεις και καταφεύγει στην Εθνική Βιβλιοθήκη και το Εθνικό Μουσείο όπου ακούει συζητήσεις ακαδημαϊκών αναφορικά με την αγγλική λογοτεχνία. Κατά το απόγευμα χώνεται στο εστιατόριο ενός ξενοδοχείου για να γευματίσει, και πιο μετά σε μία pub ακούει το όμορφο τραγούδι των δύο γυναικών που σερβίρουν. Μετά μπαίνει σε ένα μπαρ όπου ακούει τα εθνικιστικά και αντισημιτικά κηρύγματα ενός επιθετικού Ιρλανδού, κάνει έναν ευχάριστο περίπατο στην παραλία, εκεί όπου ένα νεαρό κορίτσι τον προκαλεί ερωτικά και αυνανίζεται, επισκέπτεται ένα μαιευτήριο όπου νεαροί γιατροί μιλούν για τη γέννηση και έπειτα ένα πορνείο όπου βιώνει κάθε είδους ερωτική φαντασίωση. Στην περιπλάνησή του συναντά δύο φορές τον νεαρό διανοούμενο Στήβεν Δαίδαλο απέναντι στον οποίο αισθάνεται ήδη πατρικά αισθήματα, συζητά με αυτόν για όλα τα υπαρξιακά ζητήματα που απασχολούν τον άνθρωπο μέσα σε ένα πανδοχείο αμαξάδων και σχεδιάζει την επιστροφή του στον συζυγικό οίκο και στη συζυγική κλίνη, από την οποία μόλις πριν λίγο είχε αποχωρήσει ο εραστής της γυναίκας του. Εκεί, στη συζυγική κλίνη, αποκοιμιέται σε στάση εμβρύου, στο βαθούλωμα που άφησε στο στρώμα ο εραστής της Μόλλυ, την ίδια στιγμή που εκείνη είναι ξύπνια, παραδομένη στις σκέψεις και στις ονειροπολήσεις της ... Το τελευταίο κεφάλαιο, ο εσωτερικός μονόλογος της Μόλλυ, έχει μόνο μία (1) τελεία, την τελική, και είναι κ α τ α π λ η κ τ ι κ ό. Σ' αυτό η «ροή συνείδησης» απογειώνεται.

Όλα αυτά και πολλά άλλα στη διάρκεια μίας ημέρας, της 16ης Ιουνίου -δανείζεται και λίγο χρόνο κι από την επόμενη, τη 17η, στον "Οδυσσέα", ένα από τα πιο επιδραστικά βιβλία, περίπου 800 σελίδων (ή και περισσότερων ... ) του 20ου αιώνα. Ένα έργο ακατάτακτο, βρόμικο, άσεμνο, προκλητικό. Ένα βιβλίο που κυνηγήθηκε, απαγορεύτηκε, απορρίφθηκε αλλά είναι η επιτομή της μοντερνιστικής γραφής. Ένας συγγραφικός άθλος που δοκιμάζει τις αντοχές μας, ημών των αναγνωστών, και μας ανταμείβει για την υπομονή μας. Ένα αριστούργημα. 

Την πρώτη φορά που το διάβασα, με συνεπήρε. Τη δεύτερη φορά είχα δίπλα μου και το βοήθημα του Άρη Μαραγκόπουλου, ένα -manual για το πώς διαβάζεται ο «Οδυσσέας». Τότε το απόλαυσα.

Ρένα Μόλχο, Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων (Πατάκης)

Πριν από τον B΄ Παγκόσµιο πόλεµο ζούσαν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας περίπου 79.000 Εβραίοι. Μετά το Ολοκαύτωµα απέµειναν λιγότεροι από 5.000. Στο βιβλίο της Ρένας Μόλχο «Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων», που είναι σύνολο μελετών, εξετάζονται αρκετές όψεις αυτού του ζητήματος.

Ενδεικτικά, διερευνώνται λόγοι στους οποίους αποδίδεται η αποσιώπηση και ο εξοβελισμός του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων από την εθνική µνήµη και ιστορία, η στάση της πολιτείας και των θεσμών της (δικαιοσύνη, μετακατοχικές κυβερνήσεις, Μ.Μ.Ε., εκπαίδευση, επαγγελματικά σωματεία ...) απέναντι στους Εβραίους, επιζήσαντες ή εκτελεσθέντες, καθώς και απέναντι στο ίδιο το γεγονός του Ολοκαυτώματος.

Διερευνάται, επίσης, η στάση των Ελλήνων απέναντι στη δοκιμασία των Εβραίων συμπατριωτών τους, καθώς πολλοί ήσαν αυτοί που συνεργάστηκαν πρόθυμα με τις κατοχικές αρχές υποδεικνύοντας και καταδίδοντας για να καρπωθούν τις περιουσίες των εκτοπισμένων. Ενδεικτικές οι περιπτώσεις τέτοιων Ελλήνων στη Θεσσαλονίκη, στα Γιάννενα και στην Κέρκυρα. Πολλοί ήσαν όμως και αυτοί που περιέθαλψαν Εβραίους και τους βοήθησαν να διασωθούν (ενδεικτικές οι περιπτώσεις του αστυνομικού διευθυντή Άγγελου Έβερτ και του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού ή του Δημάρχου και του Μητροπολίτη Ζακύνθου).

Ιδιαίτερη προσπάθεια καταβάλλεται, επίσης, για την αναίρεση της διαδιδομένης άποψης, ότι οι Εβραίοι είχαν τέτοιες βαριές απώλειες επειδή είναι ίδιον αυτών η παθητικότητα και η μοιρολατρία .αλλά και εξαιτίας της απροθυμίας τους να αναζητήσουν βοήθεια από τους Έλληνες χριστιανούς των περιοχών όπου ζούσαν.

Με το βιβλίο αυτό γίνεται απόπειρα να ανατραπούν πολλοί από τους µύθους της δηµόσιας ιστορίας, ένας από τους οποίους είναι ότι εκτός από τους ναζί, γι’ αυτό το ατιµώρητο έγκληµα ευθύνονταν και τα ίδια τα θύµατα (!) και οι ηγέτες τους. Όλα τα παραπάνω και πολλά άλλα στοιχεία τεκµηριώνονται µε την παρουσίαση δηµοσιευµένων και αρχειακών πηγών ιστορίας, προφορικής ιστορίας και µνήµης.

 

  

A.S. Byatt, Εμμονή

 

Γύρω από τον βικτοριανό ποιητή Ράντολφ Χένρυ Ας μαίνεται ένας αδυσώπητος πόλεμος στον οποίο εμπλέκονται πανεπιστημιακοί, φιλόλογοι, ερευνητές και ερευνήτριες και εκδότες. Όλοι και όλες θέλουν να έχουν την αποκλειστικότητα της μελέτης του έργου του, επομένως και πρόσβαση σε πολύτιμα στοιχεία που δεν είναι ευρέως γνωστά αλλά που φωτίζουν σκοτεινές πλευρές της ζωής του. Τέτοιο είναι και η ερωτική του αλληλογραφία. Στον πόλεμο αυτόν, που για όλους γίνεται εμμονή, τα πάντα επιτρέπονται, όλα τα χτυπήματα είναι θεμιτά. Ένας νέος και φιλόδοξος ερευνητής, ανακαλύπτει σε αρχεία, μία ερωτική επιστολή του ποιητή προς κάποια άγνωστη γυναίκα και δεν διστάζει να την υπεξαιρέσει. Μαζί με μια συνάδελφο του, ειδικευμένη στις φεμινιστικές σπουδές, αποφασίζουν να διαλευκάνουν το μυστήριο αυτής της σχέσης. Η περιπέτεια των αναγνωστηρίων και των χειρογράφων θα γίνει σύντομα και πραγματική περιπέτεια και θα αποκτήσει στοιχεία αστυνομικής υπόθεσης.

Η αγγλίδα συγγραφέας A.S. Byatt με αυτό το μυθιστόρημα μάς ταξιδεύει στη βικτοριανή εποχή, την εποχή των φυσιοδιφικών αναζητήσεων, των σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων που διεύρυναν τους ορίζοντες των ανθρώπων, των πνευματιστικών συγκεντρώσεων και του υπνωτισμού, των ρομαντικών παθών, της ερωτικής επιστολογραφίας, των ερωτικών αυτοκτονιών και των κρυμμένων μυστικών. Μας ταξιδεύει και στο πιο μακρινό παρελθόν, στους θρύλους για τις Μελουζίνες, τις νεράιδες των πηγών με τα κόκκινα μαλλιά, τις καταποντισμένες πόλεις και στον σκοτεινό κόσμο της μυθολογίας των βόρειων λαών.

Tο μυθιστόρημα «Εμμονή» ξεκινάει σαν campus novel , θυμίζοντας ανάλογα μυθιστορήματα του Ντέιβιντ Λοτζ αλλά είναι και κάτι άλλο: μια μίμηση ύφους κειμένων του 19ου αιώνα. Διαβάζεται και ως αστυνομικό μυθιστόρημα και ως φιλοσοφικό δοκίμιο και ως λήμμα εγκυκλοπαίδειας και ως δείγμα ρομαντικής επιστολογραφίας και ως ημερολογιακή καταγραφή, ακόμα και ως ποιητική συλλογή ... Eξαίρετη πλοκή, έξοχες ικανότητες στον χειρισμό αφηγηματικών μέσων, ανατρεπτικό φινάλε.

 

 

Antonio Tabucchi, Έτσι ισχυρίζεται ο Περέιρα (Ψυχογιός)

 

Ο δρ. Περέιρα, ένας μεσήλικας δημοσιογράφος, υπέρβαρος και με σοβαρά προβλήματα υγείας, αναλαμβάνει τη διεύθυνση του πολιτιστικού ένθετου μιας υπερσυντηρητικής εφημερίδας της Λισαβόνας. Είναι ο μοναδικός συντάκτης και, επομένως, αρχισυντάκτης του εαυτού του. Μόνη του έγνοια είναι η λογοτεχνία, η κουλτούρα όπως λέει, και μόνιμο άγχος του να έχει έτοιμες προς δημοσίευση μερικές νεκρολογίες επιφανών λογοτεχνών που από μέρα σε μέρα πρόκειται να πεθάνουν. Για αυτό το έργο αποφασίζει να προσλάβει έναν νέο που έχει ανάγκη από χρήματα. Τον προσλαμβάνει για να γράφει για τον θάνατο. «Όλη η Ευρώπη βρομάει θάνατο», όπως λέγεται, αφού στο μεγαλύτερο μέρος της κυριαρχεί ο φασισμός και ο ναζισμός ...
 
Μοναχικός περιπατητής της Λισαβόνας που φλέγεται από τον καύσωνα, βρίσκει καταφύγιο σε καφέ όπου καταναλώνει τεράστιες ποσότητες λεμονάδας, πηγμένες στη ζάχαρη, και ομελέτες με αρωματικά χόρτα. Κλειστός και εσωστρεφής, ανοίγεται μόνο στο πορτρέτο της γυναίκας του, που την έχει χάσει κάποια χρόνια πριν από φυματίωση. Στο μεταξύ την Πορτογαλία κυβερνά ο δικτάτορας Σαλαζάρ, με τον γραφικό εθνικισμό του, το παρακράτος και την αστυνομία. Στη γειτονική Ισπανία μαίνεται ο εμφύλιος πόλεμος και ο Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος πλησιάζει. Σταδιακά ο δρ. Περέιρα συνειδητοποιεί την πολιτική κατάσταση στη χώρα του και στην Ευρώπη και επιχειρεί μια ατομική πολιτική πράξη.
 

Antonio Tabucchi, 1943-2012

Η νουβέλα «Έτσι ισχυρίζεται ο Περέιρα» του Ιταλού συγγραφέα Αντόνιο Ταμπούκι, που -σημειωτέον, έζησε πολλά χρόνια στη Λισαβόνα- είναι βαθιά ανθρώπινη, συγκινητική και έντονα πολιτική. Δείχνει πώς ένας άχρωμος άνθρωπος, βασανισμένος από τη ζωή και σχεδόν αποτραβηγμένος από τα εγκόσμια και αποστασιοποιημένος από τα πολιτικά πράγματα, την κατάλληλη στιγμή εξεγείρεται με τον δικό του τρόπο και αποτολμά τη δική του επαναστατική πράξη ενάντια στην τυραννία και την απολυταρχία με τον τρόπο που ξέρει καλύτερα απ' όλους, με τη λογοτεχνία. Κυκλοφόρησε το 1994, απέσπασε πολλά βραβεία και μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο με πρωταγωνιστή τον έξοχο Μαρτσέλο Μαστροϊάννι.

Stefan Zweig, Μενορά, το θαμμένο κηροπήγιο (Άγρα)

 

Η νουβέλα του Στέφαν Τσβάιχ, «Μενορά, το θαμμένο κηροπήγιο» αντλεί την υπόθεσή της από τον εβραϊκό θρύλο της επτάφωτης λυχνίας, του κηροπηγίου που, σύμφωνα με την εβραϊκή παράδοση, ο Θεός υπαγόρευσε στον Μωυσή να κατασκευάσει και φυλασσόταν στον ναό του Σολομώντα. Από αυτόν μεταφέρθηκε στη Ρώμη από τον Τίτο όταν υπέταξε την Ιουδαία και από εκεί το 455 μ.Χ. πέρασε στους Βανδάλους κατά τη λεηλασία της Ρώμης. Επί Ιουστινιανού, ο στρατηγός Βελισάριος το έφερε στην Κωνσταντινούπολή. Ένα αγόρι, ο Βενιαμίν, «ο άνθρωπος που δοκιμάστηκε σκληρά», αυτόπτης μάρτυρας της αρπαγής της από τους Βανδάλους, πήγε στο Βυζάντιο για να το ζητήσει εκ μέρους όλων των Εβραίων της οικουμένης από τον Ιουστινιανό και έζησε ως τα βαθιά γεράματα για να αφηγηθεί την περιπλάνησή της στις επόμενες γενιές.
 
Η νουβέλα αυτή δημοσιεύτηκε το 1937 στη Βιέννη, όταν γιγαντωνόταν το κύμα αντισημιτισμού και πολλαπλασιάζονταν οι διώξεις κατά των Εβραίων από τους ναζί, και στην πραγματικότητα είναι μια μεταφορά για την αδιάκοπη περιπλάνηση του λαού αυτού σε ολόκληρη τη Γη.
 

Stefan Zweig, 1881-1942 (αριστερά) με τον Josef Roth

Ο Στέφαν Τσβάιχ, Αυστριακός Εβραίος, Ευρωπαίος και κοσμοπολίτης, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στο Ράιχ, εγκατέλειψε την πολυπολιτισμική Βιέννη και περιπλανήθηκε, όπως και πολλοί άλλοι αντιφρονούντες συμπατριώτες του και Γερμανοί,  ανέστιος σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, έφτασε μέχρι τις ΗΠΑ και κατέληξε στη Βραζιλία. Εκεί στις 22 Φεβρουαρίου του 1942 αυτοκτόνησε μαζί με τη σύζυγό του, αφήνοντας ένα γράμμα στο οποίο αποτύπωνε την αγωνία του για το μέλλον της Ευρώπης και της ανθρωπότητας. Μεταξύ άλλων έγραφε: «... ο κόσμος της γλώσσας μου σκοτείνιασε για μένα και η Ευρώπη, ο χώρος των πνευματικών δεσμών μου, έχει κι αυτή αφανιστεί. Οι δικές μου δυνάμεις εξαντλήθηκαν από τα ατελείωτα χρόνια της ξενιτιάς, μακριά από τα μέρη που με σημάδεψαν. Σκέφτομαι λοιπόν πως είναι καλύτερο να τερματίσω τη ζωή μου έγκαιρα και με το κεφάλι ψηλά, μια ζωή στην οποία η πνευματική εργασία ήταν πάντα η μεγαλύτερη χαρά και η ελευθερία το ύψιστο αγαθό. Χαιρετώ όλους μου τους φίλους. Εύχομαι να δουν πάλι όλες τις αυγές που θα ξημερώσουν μετά τη μακριά νύχτα! Εγώ πάντα πιο ανυπόμονος, θα προπορευτώ...».

 

Εrich Kästner, Στο χείλος της αβύσσου (Πόλις)

 

Ο Γιάκομπ Φάμπιαν, διδάκτορας της φιλολογίας εργάζεται σε διαφημιστικό γραφείο, όμως απολύεται. Άνεργος και χωρίς σκοπό, περιφέρεται στο Βερολίνο του Μεσοπολέμου και έρχεται σε επαφή με τον σκοτεινό κόσμο του. Εξερευνά τα παράνομα καμπαρέ και τα παράνομα πορνεία που παρέχουν κάθε είδους ερωτικές απολαύσεις, τα μπαρ και τα καφέ, τα τραμ, τα μαγαζιά, τα ατελιέ και τα κινηματογραφικά στούντιο. Στο Βερολίνο του '30 ο πληθωρισμός εξανεμίζει τις οικονομίες, η ακρίβεια θερίζει και η ανεργία καλπάζει. Ο κόσμος παραδίδεται στο αλκοόλ, στις ναρκωτικές ουσίες και στις ηδονές σαν να μην υπάρχει αύριο. Ζει στην παρακμή και περιμένει τον ναζισμό που προελαύνει. Οι ιδεολογικές συγκρούσεις μαίνονται και το αριστερό μέτωπο, αποτελούμενο από σοσιαλιστές, μαρξιστές, κομμουνιστές, αναρχικούς προσπαθεί να προτάξει κάποια αντίσταση. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης, όμως, πνέει τα λοίσθια, η Γερμανία και το Βερολίνο βρίσκονται στο χείλος της αβύσσου...

Το μυθιστόρημα του Έριχ Κέστνερ, "Στο χείλος της αβύσσου" εκδόθηκε το 1931 και, εννοείται, κυνηγήθηκε από τους ναζί. Ωστόσο στους πρώτους μήνες της κυκλοφορίας του πρόλαβε να πουλήσει 30.000 αντίτυπα, έστω και αλλαγμένο και λογοκριμένο.

Εrich Kästner, 1899-1974

Ο συγγραφέας Έριχ Κέστνερ, από τη Δρέσδη, στρατιώτης στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, επιστρέφοντας από το μέτωπο, σπούδασε φιλολογία και ιστορία και εργάστηκε στην αριστερή εφημερίδα Neue Leipsiger Zeitoung ως κριτικός. Τα περισσότερα έργα του απαγορεύτηκαν από τους ναζί -μάλιστα έγινε και αυτόπτης μάρτυρας της καύσης των βιβλίων του (!) - και διαγράφηκε από το σώμα των συγγραφέων του Ράιχ. Έκτοτε δημοσίευε μόνο με ψευδώνυμα. Επιλέγει ως στόχους του την κοινωνική υποκρισία, την οικογένεια, το κράτος, τον στρατό και τον μιλιταρισμό, πάντα από τη σκοπιά του στρατευμένου ουμανιστή συγγραφέα.
Το βιβλίο "Στο χείλος της αβύσσου" από τις Εκδόσεις Πόλις, είναι στην πλήρη του μορφή, χωρίς παραποιήσεις και χωρίς συντομεύσεις. Και είναι εξαίρετο.