A.S. Byatt, Εμμονή

 

Γύρω από τον βικτοριανό ποιητή Ράντολφ Χένρυ Ας μαίνεται ένας αδυσώπητος πόλεμος στον οποίο εμπλέκονται πανεπιστημιακοί, φιλόλογοι, ερευνητές και ερευνήτριες και εκδότες. Όλοι και όλες θέλουν να έχουν την αποκλειστικότητα της μελέτης του έργου του, επομένως και πρόσβαση σε πολύτιμα στοιχεία που δεν είναι ευρέως γνωστά αλλά που φωτίζουν σκοτεινές πλευρές της ζωής του. Τέτοιο είναι και η ερωτική του αλληλογραφία. Στον πόλεμο αυτόν, που για όλους γίνεται εμμονή, τα πάντα επιτρέπονται, όλα τα χτυπήματα είναι θεμιτά. Ένας νέος και φιλόδοξος ερευνητής, ανακαλύπτει σε αρχεία, μία ερωτική επιστολή του ποιητή προς κάποια άγνωστη γυναίκα και δεν διστάζει να την υπεξαιρέσει. Μαζί με μια συνάδελφο του, ειδικευμένη στις φεμινιστικές σπουδές, αποφασίζουν να διαλευκάνουν το μυστήριο αυτής της σχέσης. Η περιπέτεια των αναγνωστηρίων και των χειρογράφων θα γίνει σύντομα και πραγματική περιπέτεια και θα αποκτήσει στοιχεία αστυνομικής υπόθεσης.

Η αγγλίδα συγγραφέας A.S. Byatt με αυτό το μυθιστόρημα μάς ταξιδεύει στη βικτοριανή εποχή, την εποχή των φυσιοδιφικών αναζητήσεων, των σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων που διεύρυναν τους ορίζοντες των ανθρώπων, των πνευματιστικών συγκεντρώσεων και του υπνωτισμού, των ρομαντικών παθών, της ερωτικής επιστολογραφίας, των ερωτικών αυτοκτονιών και των κρυμμένων μυστικών. Μας ταξιδεύει και στο πιο μακρινό παρελθόν, στους θρύλους για τις Μελουζίνες, τις νεράιδες των πηγών με τα κόκκινα μαλλιά, τις καταποντισμένες πόλεις και στον σκοτεινό κόσμο της μυθολογίας των βόρειων λαών.

Tο μυθιστόρημα «Εμμονή» ξεκινάει σαν campus novel , θυμίζοντας ανάλογα μυθιστορήματα του Ντέιβιντ Λοτζ αλλά είναι και κάτι άλλο: μια μίμηση ύφους κειμένων του 19ου αιώνα. Διαβάζεται και ως αστυνομικό μυθιστόρημα και ως φιλοσοφικό δοκίμιο και ως λήμμα εγκυκλοπαίδειας και ως δείγμα ρομαντικής επιστολογραφίας και ως ημερολογιακή καταγραφή, ακόμα και ως ποιητική συλλογή ... Eξαίρετη πλοκή, έξοχες ικανότητες στον χειρισμό αφηγηματικών μέσων, ανατρεπτικό φινάλε.

 

 

Antonio Tabucchi, Έτσι ισχυρίζεται ο Περέιρα (Ψυχογιός)

 

Ο δρ. Περέιρα, ένας μεσήλικας δημοσιογράφος, υπέρβαρος και με σοβαρά προβλήματα υγείας, αναλαμβάνει τη διεύθυνση του πολιτιστικού ένθετου μιας υπερσυντηρητικής εφημερίδας της Λισαβόνας. Είναι ο μοναδικός συντάκτης και, επομένως, αρχισυντάκτης του εαυτού του. Μόνη του έγνοια είναι η λογοτεχνία, η κουλτούρα όπως λέει, και μόνιμο άγχος του να έχει έτοιμες προς δημοσίευση μερικές νεκρολογίες επιφανών λογοτεχνών που από μέρα σε μέρα πρόκειται να πεθάνουν. Για αυτό το έργο αποφασίζει να προσλάβει έναν νέο που έχει ανάγκη από χρήματα. Τον προσλαμβάνει για να γράφει για τον θάνατο. «Όλη η Ευρώπη βρομάει θάνατο», όπως λέγεται, αφού στο μεγαλύτερο μέρος της κυριαρχεί ο φασισμός και ο ναζισμός ...
 
Μοναχικός περιπατητής της Λισαβόνας που φλέγεται από τον καύσωνα, βρίσκει καταφύγιο σε καφέ όπου καταναλώνει τεράστιες ποσότητες λεμονάδας, πηγμένες στη ζάχαρη, και ομελέτες με αρωματικά χόρτα. Κλειστός και εσωστρεφής, ανοίγεται μόνο στο πορτρέτο της γυναίκας του, που την έχει χάσει κάποια χρόνια πριν από φυματίωση. Στο μεταξύ την Πορτογαλία κυβερνά ο δικτάτορας Σαλαζάρ, με τον γραφικό εθνικισμό του, το παρακράτος και την αστυνομία. Στη γειτονική Ισπανία μαίνεται ο εμφύλιος πόλεμος και ο Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος πλησιάζει. Σταδιακά ο δρ. Περέιρα συνειδητοποιεί την πολιτική κατάσταση στη χώρα του και στην Ευρώπη και επιχειρεί μια ατομική πολιτική πράξη.
 

Antonio Tabucchi, 1943-2012

Η νουβέλα «Έτσι ισχυρίζεται ο Περέιρα» του Ιταλού συγγραφέα Αντόνιο Ταμπούκι, που -σημειωτέον, έζησε πολλά χρόνια στη Λισαβόνα- είναι βαθιά ανθρώπινη, συγκινητική και έντονα πολιτική. Δείχνει πώς ένας άχρωμος άνθρωπος, βασανισμένος από τη ζωή και σχεδόν αποτραβηγμένος από τα εγκόσμια και αποστασιοποιημένος από τα πολιτικά πράγματα, την κατάλληλη στιγμή εξεγείρεται με τον δικό του τρόπο και αποτολμά τη δική του επαναστατική πράξη ενάντια στην τυραννία και την απολυταρχία με τον τρόπο που ξέρει καλύτερα απ' όλους, με τη λογοτεχνία. Κυκλοφόρησε το 1994, απέσπασε πολλά βραβεία και μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο με πρωταγωνιστή τον έξοχο Μαρτσέλο Μαστροϊάννι.

Stefan Zweig, Μενορά, το θαμμένο κηροπήγιο (Άγρα)

 

Η νουβέλα του Στέφαν Τσβάιχ, «Μενορά, το θαμμένο κηροπήγιο» αντλεί την υπόθεσή της από τον εβραϊκό θρύλο της επτάφωτης λυχνίας, του κηροπηγίου που, σύμφωνα με την εβραϊκή παράδοση, ο Θεός υπαγόρευσε στον Μωυσή να κατασκευάσει και φυλασσόταν στον ναό του Σολομώντα. Από αυτόν μεταφέρθηκε στη Ρώμη από τον Τίτο όταν υπέταξε την Ιουδαία και από εκεί το 455 μ.Χ. πέρασε στους Βανδάλους κατά τη λεηλασία της Ρώμης. Επί Ιουστινιανού, ο στρατηγός Βελισάριος το έφερε στην Κωνσταντινούπολή. Ένα αγόρι, ο Βενιαμίν, «ο άνθρωπος που δοκιμάστηκε σκληρά», αυτόπτης μάρτυρας της αρπαγής της από τους Βανδάλους, πήγε στο Βυζάντιο για να το ζητήσει εκ μέρους όλων των Εβραίων της οικουμένης από τον Ιουστινιανό και έζησε ως τα βαθιά γεράματα για να αφηγηθεί την περιπλάνησή της στις επόμενες γενιές.
 
Η νουβέλα αυτή δημοσιεύτηκε το 1937 στη Βιέννη, όταν γιγαντωνόταν το κύμα αντισημιτισμού και πολλαπλασιάζονταν οι διώξεις κατά των Εβραίων από τους ναζί, και στην πραγματικότητα είναι μια μεταφορά για την αδιάκοπη περιπλάνηση του λαού αυτού σε ολόκληρη τη Γη.
 

Stefan Zweig, 1881-1942 (αριστερά) με τον Josef Roth

Ο Στέφαν Τσβάιχ, Αυστριακός Εβραίος, Ευρωπαίος και κοσμοπολίτης, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στο Ράιχ, εγκατέλειψε την πολυπολιτισμική Βιέννη και περιπλανήθηκε, όπως και πολλοί άλλοι αντιφρονούντες συμπατριώτες του και Γερμανοί,  ανέστιος σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, έφτασε μέχρι τις ΗΠΑ και κατέληξε στη Βραζιλία. Εκεί στις 22 Φεβρουαρίου του 1942 αυτοκτόνησε μαζί με τη σύζυγό του, αφήνοντας ένα γράμμα στο οποίο αποτύπωνε την αγωνία του για το μέλλον της Ευρώπης και της ανθρωπότητας. Μεταξύ άλλων έγραφε: «... ο κόσμος της γλώσσας μου σκοτείνιασε για μένα και η Ευρώπη, ο χώρος των πνευματικών δεσμών μου, έχει κι αυτή αφανιστεί. Οι δικές μου δυνάμεις εξαντλήθηκαν από τα ατελείωτα χρόνια της ξενιτιάς, μακριά από τα μέρη που με σημάδεψαν. Σκέφτομαι λοιπόν πως είναι καλύτερο να τερματίσω τη ζωή μου έγκαιρα και με το κεφάλι ψηλά, μια ζωή στην οποία η πνευματική εργασία ήταν πάντα η μεγαλύτερη χαρά και η ελευθερία το ύψιστο αγαθό. Χαιρετώ όλους μου τους φίλους. Εύχομαι να δουν πάλι όλες τις αυγές που θα ξημερώσουν μετά τη μακριά νύχτα! Εγώ πάντα πιο ανυπόμονος, θα προπορευτώ...».

 

Εrich Kästner, Στο χείλος της αβύσσου (Πόλις)

 

Ο Γιάκομπ Φάμπιαν, διδάκτορας της φιλολογίας εργάζεται σε διαφημιστικό γραφείο, όμως απολύεται. Άνεργος και χωρίς σκοπό, περιφέρεται στο Βερολίνο του Μεσοπολέμου και έρχεται σε επαφή με τον σκοτεινό κόσμο του. Εξερευνά τα παράνομα καμπαρέ και τα παράνομα πορνεία που παρέχουν κάθε είδους ερωτικές απολαύσεις, τα μπαρ και τα καφέ, τα τραμ, τα μαγαζιά, τα ατελιέ και τα κινηματογραφικά στούντιο. Στο Βερολίνο του '30 ο πληθωρισμός εξανεμίζει τις οικονομίες, η ακρίβεια θερίζει και η ανεργία καλπάζει. Ο κόσμος παραδίδεται στο αλκοόλ, στις ναρκωτικές ουσίες και στις ηδονές σαν να μην υπάρχει αύριο. Ζει στην παρακμή και περιμένει τον ναζισμό που προελαύνει. Οι ιδεολογικές συγκρούσεις μαίνονται και το αριστερό μέτωπο, αποτελούμενο από σοσιαλιστές, μαρξιστές, κομμουνιστές, αναρχικούς προσπαθεί να προτάξει κάποια αντίσταση. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης, όμως, πνέει τα λοίσθια, η Γερμανία και το Βερολίνο βρίσκονται στο χείλος της αβύσσου...

Το μυθιστόρημα του Έριχ Κέστνερ, "Στο χείλος της αβύσσου" εκδόθηκε το 1931 και, εννοείται, κυνηγήθηκε από τους ναζί. Ωστόσο στους πρώτους μήνες της κυκλοφορίας του πρόλαβε να πουλήσει 30.000 αντίτυπα, έστω και αλλαγμένο και λογοκριμένο.

Εrich Kästner, 1899-1974

Ο συγγραφέας Έριχ Κέστνερ, από τη Δρέσδη, στρατιώτης στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, επιστρέφοντας από το μέτωπο, σπούδασε φιλολογία και ιστορία και εργάστηκε στην αριστερή εφημερίδα Neue Leipsiger Zeitoung ως κριτικός. Τα περισσότερα έργα του απαγορεύτηκαν από τους ναζί -μάλιστα έγινε και αυτόπτης μάρτυρας της καύσης των βιβλίων του (!) - και διαγράφηκε από το σώμα των συγγραφέων του Ράιχ. Έκτοτε δημοσίευε μόνο με ψευδώνυμα. Επιλέγει ως στόχους του την κοινωνική υποκρισία, την οικογένεια, το κράτος, τον στρατό και τον μιλιταρισμό, πάντα από τη σκοπιά του στρατευμένου ουμανιστή συγγραφέα.
Το βιβλίο "Στο χείλος της αβύσσου" από τις Εκδόσεις Πόλις, είναι στην πλήρη του μορφή, χωρίς παραποιήσεις και χωρίς συντομεύσεις. Και είναι εξαίρετο.

Julio Florencio Cortázar, Ζωολόγιο (opera)

 

Δύο μεσόκοπα αδέρφια, ένας άνδρας και μια γυναίκα, κατοικούν σε ένα παλαιό τεράστιο αρχοντικό του οποίου οι χώροι όμως απειλούνται συνεχώς και σταδιακά καταλαμβάνονται από περίεργα όντα που δεν κατονομάζονται. Ένας ένοικος που φιλοξενείται στο σπίτι στενής του φίλης για να το προσέχει κατά την απουσία της βγάζει από το στόμα του χνουδωτά χαριτωμένα κουνελάκια που είναι ικανά μόλις φτάσουν σε ένα συγκεκριμένο αριθμό να προκαλέσουν την απόλυτη απορρύθμιση και το χάος. Τα μέλη μιας αποστολής υποφέρουν από κεφαλαλγίες που μεταδίδονται από ένα παράξενο είδος ζώων, τις μανκούσπιες, των οποίων τη φροντίδα έχουν αναλάβει. Μια νεαρή κοπέλα, η Ντέλια, που με μαγικό τρόπο μπορεί να χειρίζεται ζωύφια και ποντικούς, δεν μεταμορφώνει βέβαια τους μνηστήρες της σε ζώα αλλά τους βλέπει να πεθαίνουν -ή μήπως είναι αυτή που τους σκοτώνει;- ενώ μέσα σε ένα λεωφορείο που τερματίζει στο νεκροταφείο της πόλης ένα ζευγάρι είναι το μόνο που δεν κρατάει λουλούδια και αντιμετωπίζει την εχθρότητα στα βλέμματα όλων των άλλων επιβατών.
 
Στα διηγήματα του "Ζωολόγιο" αισθανόμαστε να κυκλοφορεί συνεχώς μια απειλή, αδιόρατη και υπόγεια, ικανή να οδηγήσει στον πανικό, στο κακό και στο χάος, σαν να κρέμονται όλα σε μια κλωστή... Αυτή η απορρύθμιση, που μπορεί να προκύψει από οτιδήποτε, αφορά οικίες, ψυχικές διαθέσεις, οικογένειες, μικρό-τοπους ή και την ίδια τη χώρα.
Εξαίρετα διηγήματα με τα οποία ο Χούλιο Κορτάσαρ καθιερώθηκε στη λογοτεχνία της πατρίδας του και απέσπασε τον θαυμασμό του Μπόρχες, του μεγάλου συμπατριώτη του.
 

Το διήγημα «Μακρινή» στο οποίο η ηρωίδα διχάζεται και πολλαπλασιάζεται για να συνομιλήσει με τον άλλο της εαυτό -ή μήπως με τους πολλαπλούς εαυτούς της; -μέσα από κωδικογραφήματα, αναγράμματα, παλίνδρομα και λογοπαίγνια, φορείς όλα ενός «άλλου»/διαφορετικού νοήματος, είναι πραγματικά έξοχο και προαναγγέλλει το «Κουτσό».

Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, Ο συμβολαιογράφος (Νεφέλη)

 

Ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής (1809-1892) ήταν μια πολυσχιδής προσωπικότητα, το λογοτεχνικό έργο της οποίας, έχω την αίσθηση, είναι κάπως αγνοημένο από την κριτική και τις φιλολογικές μελέτες. Φορέας των στοιχείων της φαναριώτικης παράδοσης, κοσμοπολίτης από μικρή ηλικία, βρέθηκε στο Βουκουρέστι και στην Οδησσό και σε ηλικία δεκαέξι ετών φοίτησε ως υπότροφος στη Στρατιωτική Ακαδημία του Μονάχου. Στην απελευθερωμένη Ελλάδα υπηρέτησε ως αξιωματικός του πυροβολικού αλλά γρήγορα παραιτήθηκε και ανέλαβε διοικητικές θέσεις. Διετέλεσε μεταξύ άλλων διευθυντής του Εθνικού Τυπογραφείου, τμηματάρχης εκπαίδευσης, εισηγητής του Συμβουλίου Επικρατείας, καθηγητής της αρχαιολογίας στο πανεπιστήμιο της Αθήνας, υπουργός των Εξωτερικών και διπλωμάτης σε πολλές πρωτεύουσες και στην Αμερική.
 
Ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα είδη του λόγου: διηγήματα, νουβέλες, απομνημονεύματα, ηθικοδιδακτικά κείμενα, θεατρικά έργα, μυθιστόρημα, ποίηση."Ο αυθέντης του Μωρέως" είναι το πιο γνωστό του μυθιστόρημα και "Του Κουτρούλη ο γάμος" το πιο γνωστό θεατρικό του έργο.
 

1809-1892

"Ο συμβολαιογράφος" είναι μια χαριτωμένη νουβέλα με απλή αστυνομική υπόθεση: στην Κεφαλλονιά, που βρίσκεται υπό αγγλική κατοχή, ένας τυχοδιώκτης, αδίστακτος τύπος σκοτώνει τον πλούσιο κόντε θείο του για να οικειοποιηθεί τη μεγάλη του περιουσία. Στο έργο του αυτό βρίσκει κάλυψη από τον συμβολαιογράφο Τάπα, ο οποίος και αυτός έχει τους δικούς του λόγους για να τον υποστηρίξει. Από κοινού ενοχοποιούν τον έντιμο γραμματικό του κόντε. Αλλά το καλό στο τέλος νικά.
Όλα αυτά σε μια πολύ δουλεμένη καθαρεύουσα που όταν συναντά το επτανησιακό ιδίωμα, ανάμεικτο με τους υιοθετημένους "ιταλισμούς" απογειώνεται.
 
Θυμόμαστε και την έξοχη μεταφορά αυτής της νουβέλας στην ασπρόμαυρη τηλεόραση με εξαίρετους ηθοποιούς, τον Ανδρέα Φιλιππίδη, τον Γιάννη Φέρτη, τον Σταύρο Ξενίδη, τη Μιμή Ντενίση και τον Στάθη Ψάλτη στα πρώτα τους βήματα, τη Ντίνα Κώνστα, τη Δέσπω Διαμαντίδου και τον σπουδαίο Βασίλη Διαμαντόπουλο στον ρόλο του συμβολαιογράφου Τάπα.

 

 

Josef Conrad, Η καρδιά του σκότους

 

Πέντε άνδρες μέσα σε ένα πλοιάριο στις εκβολές του Τάμεση περιμένουν την κατάλληλη ώρα για να αποπλεύσουν. Στο μεταξύ ένας από αυτούς, ο Τσάρλι Μάρλοου, αφηγείται την ιστορία του κυρίου Κουρτς, ενός σπουδαίου, όπως τον χαρακτηρίζει ο ίδιος, ανθρώπου.
 
Η ιστορία εξελίσσεται στο (βελγικό) Κογκό την περίοδο της στυγνής αποικιοκρατίας, όταν αυτή η χώρα ήταν μία (ακόμα) ιδιωτική επιχείρηση του Λεοπόλδου Β΄, ο οποίος τη διαφέντευε με απίστευτη βαναυσότητα. Ο αφηγητής, ο Τσάρλι Μάρλοου, κυβερνήτης ενός ατμόπλοιου στον ομώνυμο ποταμό, αναλαμβάνει να παραλάβει τον άρρωστο Κουρτς. Πλέει με το πλήρωμά του και μερικούς δυτικούς αποικιοκράτες όλο και πιο βαθιά στη ζούγκλα και επιτέλους συναντά τον Κουρτς, καταπονημένο και ετοιμοθάνατο. Πρόκειται για κρατικό υπάλληλο. Ως υπεύθυνος ενός από τους σημαντικότερους σταθμούς βελγικών συμφερόντων στη ζούγκλα, καθήκον του έχει τη συγκέντρωση των ελεφαντόδοντων που αποτελούν, ασφαλώς, βασιλική περιουσία. Οι ποσότητες που συγκεντρώνει είναι εντυπωσιακές αλλά φαίνεται ότι δεν τις αποστέλλει όλες στην Ευρώπη. Κάποιες διαδικασίες στη συγκέντρωση και στην αποθήκευση είναι αδιαφανείς και είναι φανερό ότι ο Κουρτς δουλεύει και για τον εαυτό του. Διακινδυνεύει τα πάντα, και τη ζωή του ακόμα, για να πλουτίσει. Είναι τυχοδιώκτης, αδίστακτος, δόλιος αλλά και δεινός ομιλητής και έξοχος συζητητής, χειριστικός. Γοητεύει, παραπλανά, σαγηνεύει και λατρεύεται από τους ιθαγενείς περίπου ως μάγος ή ως θεός. Οι περισσότεροι αναφέρονται σε αυτόν με δέος, θαυμασμό και φόβο. Όσο ο αφηγητής τον συναναστρέφεται και τον γνωρίζει καλύτερα τόσο εισχωρεί βαθύτερα στην "καρδιά του σκότους", στον ψυχισμό αυτού του δαιμονικού ανθρώπου.
 

Josef Conrad, 1857-1924

Η νουβέλα είναι θαυμάσια. Το τέλος της κάτι παραπάνω από εξαίρετο. Δημοσιεύτηκε το 1899 στην Αγγλία και σε μεγάλο βαθμό δημιουργήθηκε με υλικά από τη ζωή και τα ταξίδια του ίδιου του Κόνραντ. Διαβάζεται σε πολλά επίπεδα, το ιστορικό, το ψυχαναλυτικό, το ανθρωπολογικό αλλά και ως σχόλιο για την αποικιοκρατία και το καταστροφικό έργο των χριστιανών δυτικών εις βάρος των "απολίτιστων" φυλών.

Πάνω στην προσωπικότητα αυτού του αδίστακτου τυχοδιώκτη, του Κουρτς, βασίστηκε ο Κόπολα για να χτίσει τον δικό του Κούρτς, τον παράφρονα συνταγματάρχη Γουόλτερ Ε. Κουρτζ (!) στην ταινία "Αποκάλυψη τώρα!", ρόλο που υποδύεται υποδειγματικά ο Μάρλον Μπράντο.