Χριστίνα Ντουνιά, Αργοναύτες και Σύντροφοι, Όψεις του λογοτεχνικού πεδίου στη δεκαετία του '30 (Εστία), 2ο μέρος

 

Λογοτεχνία και γλώσσα

 

Από τη γενιά του ’30 τίθεται και ένα άλλο σοβαρό ζήτημα αυτό της γλώσσας, ειδικότερα της «σωστής» χρήσης της δημοτικής στη λογοτεχνία. Το αίτημα αυτό απηχούσε την ανάγκη για την οριστική εγκατάλειψη της καθαρεύουσας και τη ρύθμιση της ορθής χρήσης της δημοτικής, μακριά από τις ακρότητες του «ψυχαρισμού». Μάλιστα, από τον Σεφέρη διατυπώθηκε η ιδέα ενός «κανονιστικού» συνεδρίου με αυτό το θέμα. Η συναπόφαση των συμμετεχόντων επ’ αυτού θα διαμόρφωνε και «όρους γενιάς». Από πολλούς διαπιστώνεται μια τέτοια ανάγκη, της δημιουργίας ενός κοινού κανόνα της δημοτικής γλώσσας και σύνταξης, κι αυτό διότι μπορεί μεν η δημοτική να είχε καθιερωθεί πλέον, όμως επανεμφανιζόταν η καθαρεύουσα και έκαναν και την εμφάνισή τους πολλοί «βαρβαρισμοί», αδόκιμοι τύποι της δημοτικής. Ειδικά ο Πέτρος Χάρης διαβλέπει μια «γλωσσική αναρχία». Μαζί με αυτόν, τη γλωσσική αναρχία καταδικάζει ο Γ. Θεοτοκάς και ο Στρ. Μυριβήλης. Ο τελευταίος, μάλιστα, στάθηκε πολέμιος της γλώσσας των νέων ποιητών ήδη από το 1920. Ο συντηρητικός και μεταξικός, Παύλος Μελάς προτείνει στο περιοδικό της 4^ης Αυγούστου, «Ιδέα» την καθιέρωση του δημοτικισμού, την «επανάσταση του δημοτικισμού» για την ακρίβεια, ιδέα με την οποία συμφωνεί και ο Θεοτοκάς. Εννοείται ότι πίσω από την ιδέα αυτή υποκρύπτονται (και) πολιτικές σκοπιμότητες. Στο επίκεντρο της κριτικής και στα γλωσσικά, πάλι ο Καβάφης και ο Καρυωτάκης. Ο πρώτος αντιμετωπίστηκε με αρνητικό τρόπο από την «Ιδέα» ενώ το περιοδικό «Σήμερα» έκανε ειδικό αφιέρωμα σε αυτόν.

Κάποιες ειδικές περιπτώσεις:

α) Ο Τάκης Παπατσώνης: συνήγορος, και μάλιστα ένθερμος, του Καβάφη. Αντίθετoς με τους προηγούμενους, διέκρινε στον Καβάφη δυναμισμό, διαχρονικότητα και τον αναγνώρισε ως «μεγάλο» ποιητή. Υποστήριξε την επικράτηση της δημοτικής, χωρίς, όμως να αρνείται τη λόγια παράδοση, κάτι που σημαίνει πως κράτησε αποστάσεις και από τη ρομαντική στροφή στο δημοτικό τραγούδι που παρατηρήθηκε στο όνομα του δημοτικισμού εκείνον τον καιρό και ευνοήθηκε για προφανείς λόγους και από το καθεστώς της δικτατορίας.

β) Ο Ανδρέας Καραντώνης: τοποθετείται κατά  της γλωσσικής ακαταστασίας του Καρυωτάκη καθώς και όσων νέων ποιητών τον μιμούνται. Εννοείται, στρέφεται και κατά του Παπατσώνη. Ο Σεφέρης, διατυπώνει μια παρόμοια κριτική κατά του Καρυωτάκη, πιο ήπια (αναφέρεται σε «καρυωτακισμούς).

γ) Ο μαρξιστής/τροτσκιστής, Βάσος Βαρίκας, συνηγορώντας υπέρ του Καρυωτάκη, σημειώνει ότι η χρήση της καθαρεύουσας στα ποιήματά του δεν υπακούει μόνο σε αισθητικούς λόγους αλλά, κυρίως, υπηρετεί την πρόθεσή του να εκφράσει την αίσθηση της αστάθειας, της αποσύνθεσης και της παρακμής.

δ) Ο Κοσμάς Πολίτης: στο Λεμονοδάσος και στην Εκάτη κάνει μείξη καθαρευουσιάνικων και δημοτικών στοιχείων, σε βαθμό που ο Γρηγόριος Ξενόπουλος τον χαρακτήρισε «γλωσσικό μιγάδα».

 

Το γλωσσικό σύμφωνο

Το περιοδικό «Νέα Γράμματα» προωθούσαν συστηματικά την ιδέα της προώθησης της δημοτικής γλώσσας μέσα από την οργάνωση ενός συνεδρίου των δημοτικιστών λογοτεχνών που έργο του θα είχε τη συγκρότηση κανόνων της δημοτικής. Αυτό το αίτημα συμβαδίζει με εκείνο της γενικότερης πολιτιστικής ανόρθωσης και, σαφώς έχει ιδεολογικό υπόβαθρο. Απέναντι στην ιδέα αυτή:

Γ. Θεοτοκάς, 1906-1966

α) ο Γ. Θεοτοκάς στέκεται επιφυλακτικός και αντιπροτείνει ένα είδος «προσωπικής συνεννόησης» όσων λογοτεχνών εκφράζονται στη δημοτική και σκέπτονται μια «γλωσσική τακτοποίηση»,

β) ο Γιώργος Σεφέρης, στον οποίο ανήκει η ιδέα του συνεδρίου, θεωρεί αυτήν την τακτοποίηση εκ των ουκ άνευ για την ποίηση και επικαλείται ως πρότυπα τον «Ερωτόκριτο», τα δημοτικά τραγούδια και τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη. Επίσης, θεωρεί ζωτικής σημασίας τη στενή σύνδεση του ποιητή με τις αυθεντικές λαϊκές ρίζες και παραδόσεις. Προτείνει τον παραμερισμό των γλωσσικών διαφωνιών και τη δημιουργία μιας ενιαίας γραμματικής της δημοτικής γλώσσας και ενός συντακτικού αυτής με τη συμμετοχή του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, έστω και υπό τη μορφή ενός άτυπου σχεδιάσματος. Τέλος εισηγείται την ανάγκη απόδοσης στην ελληνική γλώσσα ξένων όρων που δύσκολα αποδίδονται.

γ) ο Άγγελος Τερζάκης εισηγείται τη δημιουργία ομάδας συγγραφέων και γλωσσολόγων υπό την εποπτεία του Τριανταφυλλίδη για τη σύνταξη κανόνων της δημοτικής.

Εν τέλει: α) επιτυγχάνεται η σύνταξη της Γραμματικής της δημοτικής γλώσσας και β) συγκροτείται επιτροπή εργασιών στις 12.3.1937 για την «τακτοποίηση της γλώσσας» στην οποία μετέχουν ο Κλέων Παράσχος, υπεύθυνος λογοκριτής στον τύπο και ο Μελής Νικολαϊδης, αρθρογράφος στο περιοδικό της ΕΟΝ. Εννοείται, αριστεροί συγγραφείς και επιστήμονες έχουν αποκλειστεί. Ο Βάσος Βαρίκας, έμμεσα και πλαγίως, επικρίνει την επιτροπή αυτή και τις εργασίες της.

 

Οι αποκλίνοντες / υπερρεαλιστές

 

Ο Νικήτας Ράντος, από τους πρωτοπόρους του υπερρεαλιστικού εγχειρήματος στην Ελλάδα, επικρίνει τη στροφή στη λαϊκή τέχνη και στις λαϊκές παραδόσεις ως έκφραση εθνικιστικού συντηρητισμού. Αντιθέτως, εξυμνεί τον Κάλβο και υπερασπίζεται τον Καβάφη: θεωρεί ότι τα έργα αυτών των δύο ποιητών «ξεπερνούν τον γλωσσικό καυγά και ανήκουν στην ελληνική γλώσσα». Σε αντίθεση με όσους πρεσβεύουν στην δημοτικιστική τακτοποίηση, υποστηρίζει την ελεύθερη κίνηση της γλώσσας που θα τροφοδοτείται από ολόκληρο το φάσμα της παράδοσης, λόγιας και λαϊκής χωρίς αποκλεισμούς: η δημοτική είναι η ζωντανή γλώσσα αλλά δεν είναι αμελητέα και η εκφραστική δυνατότητα στις αποχρώσεις της λόγιας. Στην ίδια γραμμή βρίσκεται και ο Εμπειρίκος (με την «Υψικάμινο», 1937) και ο Νίκος Εγγονόπουλος. Ο Εγγονόπουλος αδιαφορεί για τη διάκριση δημοτική – καθαρεύουσα. Κατ’ αυτόν η γλώσσα είναι μία (1). «Χρησιμοποιώ τη γλώσσα που μιλάω. Και αυτή είναι η γλώσσα που έμαθα διαβάζοντας κείμενα αρχαία, βυζαντινά και μεταβυζαντινά… Η ελληνική γλώσσα είναι μία, και είναι λάθος να επικεντρώνεται κάποιος  σε μία μορφή αυτής», λέει.

 

Νικήτας Ράντος, 1907-1988

Ο Θεοτοκάς υποστηρίζει τη χρήση μίας γλώσσας, αποδεκτής από όλους χωρίς τις ακρότητες του παρελθόντος. Διακρίνει δύο φάσεις: α) την «ηρωική», που μοιραία χαρακτηρίζεται από υπερβολές και β) τη «συμβιβαστική» που διαμορφώνει μια γλώσσα πολιτισμού, μακριά από ακρότητες, με σκοπό την καθιέρωση της «νεοελληνικής κοινής» παντού και για κάθε χρήση (και όχι αποκλειστικά ως λογοτεχνικό όργανο). Η θέση αυτή, κατά τη Χριστίνα Ντουνιά, είναι (κυρίως) πολιτική: αποσκοπεί στην απόκρουση της διγλωσσίας και στην ενθάρρυνση προς τον Μεταξά να στηρίξει τις εργασίες του Μανόλη Τριανταφυλλίδη.

 

 

Ο δημοτικισμός της 4^ης Αυγούστου

 

Ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς, επιδιώκοντας την άμεση επικοινωνία με τα λαϊκά στρώματα, χρησιμοποιούσε στους λόγους του γλώσσα απλή δημοτική και προέτρεπε και τους λογοτέχνες να κάνουν το ίδιο. Στο μεταξικό περιοδικό «Νεολαία» γίνονται συστάσεις επ’ αυτού. Για την εκπλήρωση αυτών των σκοπών, ο Μεταξάς προσεταιρίστηκε τους δημοτικιστές. Εφάρμοσε αυτήν την πολιτική, τη φιλική προς τη δημοτική και προς τους δημοτικιστές, αφενός για να εξασφαλίσει την αποτελεσματικότητα της προπαγάνδας του και, επομένως και την αποδοχή του καθεστώτος του στα λαϊκά στρώματα, αφετέρου για να περιορίσει την επιρροή των κομμουνιστών και των αριστερών εν γένει. Επομένως, αναπτύσσει έναν διμέτωπο αγώνα: εναντίον των καθαρολόγων που εμμένουν στην καθαρεύουσα και τον δυσκολεύουν και εναντίον στων κομμουνιστών που θεωρούνται «γλωσσικά απάτριδες». Τελικά την περίοδο εκείνη οι λογοτέχνες αγκαλιάζουν τη Γραμματική του Τριανταφυλλίδη και εκφράζονται, γενικά, σύμφωνα με τους κανόνες αυτής.

 

 

Η ΠΟΙΗΣΗ

 

Για τους περισσότερους λογοτέχνες/ποιητές της γενιάς του ΄30 ο Παλαμάς ήταν αξεπέραστο ποιητικό πρότυπο. Με κάποιον σκεπτικισμό αρχίζει να αντιμετωπίζεται στη Στροφή του Γ. Σεφέρη. Ο Κατσίμπαλης προσπαθεί να επαναφέρει τον Σεφέρη στον «ίσιο δρόμο», στην κοινή γραμμή περί Παλαμά, προορίζοντάς τον ως τον συνεχιστή αυτού, ως έναν εξίσου ισχυρό, «εθνικό» ποιητή. Δεν είχε αποτέλεσμα αυτή η προσπάθεια.

Γιώργος Κατσίμπαλης, 1899-1978

Στον διάλογο περί ποίησης που έχει με τον Κωνσταντίνο Τσάτσο, ο Σεφέρης επιχειρεί να εντοπίσει κοινά σημεία της δικής του ποιητικής φωνής με εκείνη του Παλαμά και να τα προβάλει ως συνέχεια του ελληνικού ποιητικού λόγου, αλλά, διαπιστώνει πως οι διαφορές τους είναι πολλές και στη «φωνή» και στην «ποιητική». Τον σέβεται, ασφαλώς (πώς αλλιώς!) αλλά μια ψυχρότητα δεν περνά απαρατήρητη.

Ο Γιάννης Ρίτσος από την άλλη εμπνέεται από τον Παλαμά και νιώθει βαθύ σεβασμό γι’ αυτόν. Αλλά και ο Παλαμάς τοποθετείται υπέρ του Ρίτσου και, κατά μία έννοια, τον χρήζει διάδοχό του (αντίθετα με τις επιδιώξεις του Κατσίμπαλη). Οι υμνητικές αναφορές του Παλαμά ενόχλησαν πολλούς και, στην καλύτερη των περιπτώσεων, έγιναν θέμα έντονων συζητήσεων. 

 

 

 

Χριστίνα Ντουνιά, Αργοναύτες και Σύντροφοι, Όψεις του λογοτεχνικού πεδίου στη δεκαετία του '30 (Εστία), 1ο μέρος

 

Στο βιβλίο Αργοναύτες και Σύντροφοι, όψεις του λογοτεχνικού πεδίου στη δεκαετία του ’30, η Χριστίνα Ντουνιά, καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο τμήμα Φιλολογίας του Ε.Κ.Π.Α. επιχειρεί να αποτυπώσει τον ιστορικό και λογοτεχνικό ορίζοντα της εποχής του Μεσοπολέμου, με έμφαση στη δεκαετία του ’30. Από την διερεύνηση αυτή τίθενται εκ νέου ερωτήματα αναφορικά τη λογοτεχνία και τις λογοτεχνικές αναζητήσεις εκείνης της περιόδου στην οποία κυριάρχησε η περίφημη γενιά του ’30· μια γενιά που άφησε ισχυρό αποτύπωμα όχι μόνο στην εποχή της αλλά και για πολλά χρόνια αργότερα. Άξονες στη μελέτη αυτή είναι η πρόσληψη του Καβάφη και του Καρυωτάκη, η εδραίωση της δημοτικής, η εκπαιδευτική πολιτική του Βενιζέλου και οι εκλεκτικές συγγένειες των Ελλήνων λογοτεχνών με τα έργα ξένων, ευρωπαίων κυρίως, λογοτεχνών. Η γενιά του ’30 αναστοχάζεται τον «εθνικό εαυτό», αμφισβητεί τις κοινωνικές συμβάσεις και αναζητά νέους, πρωτοποριακούς, τρόπους έκφρασης. Παρά τις όποιες διαφορές τους, που είναι πολλές και σοβαρές, οι «αργοναύτες», αστοί και οι «σύντροφοι» μαρξιστές/κομμουνιστές διανοούμενοι και συγγραφείς διασταυρώνονται στο λογοτεχνικό και ιδεολογικό πεδίο και διαμορφώνουν τον πολύχρωμο χάρτη της λογοτεχνικής νεωτερικότητας.

 

Χριστίνα Ντουνιά, καθηγήτρια Ν.Ε.Φιλολογίας, ΕΚΠΑ

Στους κόλπους της ίδιας γενιάς, της γενιάς του ’30 συνυπάρχουν άτομα και ομάδες με διακριτά ιδεολογικά, αισθητικά, πολιτικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά, που διεκδικούν τον δικό της καθεμιά χώρο έκφρασης. Χαρακτηριστικά κοινά, ωστόσο, είναι: α) η ρήξη με το παρελθόν, β) η διαφοροποίηση από την κατεστημένη τάξη, γ) η συσπείρωση γύρω από περιοδικά, λογοτεχνικά ή/και πολιτικά, δ) οι ποικίλες ευρωπαϊκές επιδράσεις, ιδίως του γαλλικού υπερρεαλισμού και του αγγλοσαξωνικού μοντερνισμού, ε) η αναζήτηση της ιδέας του έθνους και της παράδοσης μαζί με το αίτημα για κοινωνική αλλαγή.

Οι λογοτέχνες, ποιητές και πεζογράφοι, της γενιάς του ’30 ενηλικιώθηκαν στη δίνη σκληρών συγκρούσεων: των βενιζελικών και τους μοναρχικούς και της μικρασιατικής καταστροφής, που οδήγησε στον ενταφιασμό της Μεγάλης Ιδέας. Σε μεγάλο βαθμό, κατέληξαν να θεωρούν (και) τον Βενιζέλο ως έναν από τους δύο πόλους του Εθνικού Διχασμού.

Στο λογοτεχνικό πεδίο έχουμε, σύμφωνα με τη συγκεκριμένη μελέτη, τη μετάβαση από τη δημοτική ηθογραφία στον αστικό χώρο, στο άστυ. Μέσω αυτής της μετάβασης διατυπώνονται αιτήματα κοινωνικής αμφισβήτησης και (πανανθρώπινης) δικαιοσύνης. Παράλληλα, χάνουν έδαφος τα ιδεολογήματα όπως «έθνος» και «παράδοση» όπως είχαν οριστεί το προηγούμενο διάστημα. Καίρια αιτήματα, που τίθενται τώρα επιτακτικά, είναι η εθνική αναγέννηση, ο δημοτικισμός και ο επαναπροσδιορισμός της «ελληνικότητας». Κοινά χαρακτηριστικά των εκπροσώπων μιας ομάδας/τάσης εντός της γενιάς του ’30, αυτής περί τον Θεοτοκά, είναι η αστική καταγωγή, η ευρωπαϊκή παιδεία, η ενημέρωση για τα ευρωπαϊκά τεκταινόμενα, ο φιλελευθερισμός και ο δημοτικισμός. Έτσι λογικό είναι πολλοί από αυτούς (Θεοτοκάς, Τερζάκης, Πετσάλης Διομήδης, Σεφέρης, Ελύτης, Εμπειρίκος) να βρίσκουν στον Βενιζέλο το πρόσωπο εκείνο που θα μπορούσε να υπηρετήσει και να εκπληρώσει τα σχέδια αυτά. Από την άλλη, οι αριστεροί λογοτέχνες και διανοούμενοι δεν είναι το ίδιο θετικοί απέναντι στην εκλογή του Βενιζέλου στην εξουσία (1928-1932). Το «Ιδιώνυμο» ποινικοποιούσε τις αριστερές και κομμουνιστικές ιδέες, τη στιγμή που αυτές κέρδιζαν συμπάθειες και οπαδούς, επομένως και κάθε προσπάθεια αλλαγής της ισχύουσας κοινωνικής κατάστασης.

 Η εθνική Αναγέννηση ως όραμα

Βασικά αιτήματα που θέτει η γενιά του ’30 (εννοείται όσοι συγκεντρώνονται γύρω από το περιοδικό «Νέα Γράμματα» και τον πυρήνα του Γ. Θεοτοκά) είναι: α) η αναζήτηση ενός νέου εθνικού οράματος, προσαρμοσμένου στις νέες συνθήκες, β) η ενσωμάτωση της ελληνικής ζωής, πολιτικής και τέχνης στο ευρωπαϊκό πλαίσιο και γ) ο εκσυγχρονισμός της χώρας. Ο Γ. Θεοτοκάς αρνείται τον εθνικισμό όπως και τον κομμουνιστικό μαρξισμό και τονίζει την ανάγκη η Ελλάδα να κομίσει τη δική της συνεισφορά στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι. Το αίτημα της «ελληνικότητας» και του προσδιορισμού της προβάλλει από αυτήν την τάση ως απάντηση αφενός ως απάντηση στις ανερχόμενες φασιστικές ιδέες και αφετέρου ως απάντηση στον διεθνισμό των μαρξιστικών/ κομμουνιστικών ιδεών. Τα αιτήματα αυτά, των φιλελεύθερων αστών (όπως και οι αγώνες των αριστερών/κομμουνιστών διανοουμένων και λογοτεχνών) θα ανακοπούν εξαιτίας της δικτατορίας της 4^ης Αυγούστου του 1936.

Πολιτική και καλλιτεχνική πρωτοπορία, οι «Νέοι Πρωτοπόροι»

Ο ιδεολογικός χώρος της κομμουνιστικής αριστεράς εκφράζεται στο περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι», με διευθυντή τον Πέτρο Πικρό. Σε πρώτη φάση (ως το 1933) απευθύνεται και σε στρώματα εκτός του ευρέος κομμουνιστικού κύκλου ενώ στη δεύτερη φάση του (από το 1933 και εξής) περιχαρακώνεται πιο στενά στον κομμουνιστικό πυρήνα. Ταυτόχρονα η αρθρογραφία του γίνεται εντονότερα ιδεολογική και λιγότερο αισθητική. Αυτή η στροφή δεν ευνόησε την κυκλοφορία του εντύπου: οι αναγνώστες μειώνονται. Είναι μεν μαρξιστές αλλά δεν ανήκουν όλοι στο ΚΚΕ. Η θεματολογία του: α) λογοτεχνικά και φιλολογικά ζητήματα, β) γενικότερα ζητήματα αισθητικής και τέχνης, γ) σχολιασμός της επικαιρότητας, δ) ζητήματα εκπαίδευσης και γλώσσας, ε) πολιτική φιλοσοφία, στ) φεμινιστικό κίνημα. Πρόκειται σαφώς για σοβαρό εκδοτικό εγχείρημα, ανοιχτό, τουλάχιστον στην πρώτη φάση του, προς όλους επί τη βάσει μιας κοινής ιδεολογικής πλατφόρμας. Στρέφεται κατά του ελιτισμού, δυσπιστεί απέναντι στην αυθεντία των ειδικών εφόσον εστιάζει στη δύναμη του μαρξισμού λενινισμού ως εργαλείο που μπορεί να εξηγήσει τα πάντα, άρα και ζητήματα τέχνης και πολιτισμού και στέκεται καχύποπτα απέναντι στους (αστούς) διανοούμενους, τους οποίους ψέγει για ανοχή απέναντι στον φασισμό. Προώθησε την «προλεταριακή» αντίληψη περί τέχνης και δημιουργίας, με βασική γραμμή ότι οι εργάτες και οι αγρότες μπορούν να παράγουν τέχνη αν καθοδηγηθούν κατάλληλα, υιοθετώντας το δόγμα του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» όπως αυτό προέκυψε από το Πρώτο Συνέδριο Σοβιετικών Συγγραφέων, το 1934. 

Νέοι Πρωτοπόροι, τεύχος 4

Οι «Νέοι Πρωτοπόροι» τοποθετούνται στον χώρο της πολιτικής αλλά και της αισθητικής/καλλιτεχνικής πρωτοπορίας. Το περιοδικό φιλοξενεί ποιήματα των Μαγιακόφσκι,  Χικμέτ, Αραγκόν (το ποίημα του τελευταίου, «Κόκκινο μέτωπο» σε μετάφραση του Νικήτα Ράντου είναι το πρώτο υπερρεαλιστικό ποίημα στην Ελλάδα) όπως και αποσπάσματα των «Μανιφέστων του Σουρεαλισμού» του Μπρετόν. Ο Ν. Ράντος συνεργάζεται με τους «Νέους Πρωτοπόρους» στην πρώτη φάση της κυκλοφορίας του. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι τον δέχεται αλλά ταυτοχρόνως τον νουθετεί για την προτίμησή του στον σουρεαλισμό, ο οποίος κατά το περιοδικο δεν ευνοεί την κοινωνική αλλαγή. Όταν, μάλιστα γάλλοι υπερρεαλιστές διαγράφονται από το Κ.Κ.Γαλλίας, ο υπερρεαλισμός εγκαταλείπεται και από τους «Νέους Πρωτοπόρους». Επανέρχεται σ’ αυτόν λόγω της έκδοσης της Υψικάμινου του Εμπειρίκου αλλά τότε τίθεται ανοιχτά η αναντιστοιχία θέματος και τρόπου έκφρασης: ο υπερρεαλισμός είναι ακατανόητος για το προλεταριάτο, συνεπώς, εγκαταλείπεται οριστικά!

Πέτρος Πικρός, 1894-1956

Έμφαση δίνεται και στη βιβλιοκριτική, κυρίως στο περιεχόμενο των έργων και στην ιδεολογική «θέση». Από αυτήν την άποψη τοποθετείται αρνητικά απέναντι στον Παλαμά και στον Καβάφη, τους οποίους χαρακτηρίζει «μπουρζουάδες ποιητές» και την ποίηση τους «αστικό ξεπεσμό». Η γραμμή που ακολουθεί είναι: α) έμφαση στο προλεταριάτο ως φορέα επαναστατικής ανατροπής και προόδου και ως υποκείμενο της λογοτεχνικής πράξης, β) αίτημα είναι η κοινωνική ανατροπή, συνεπώς ο καλλιτέχνης οφείλει να λειτουργεί επαναστατικά και στην υπηρεσία του συλλογικού σκοπού –οι έκφραση του ατόμου και οι μοναχικοί δρόμοι αποκλείονται, γ) υπηρέτηση του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» ως αισθητική και ως αίτημα, γ) η τέχνη σε άμεση/στενή σχέση με την πραγματικότητα, δ) αισιοδοξία και ελπίδα για το σοσιαλιστικό σχέδιο, ε) θετικός ήρωας όποιος προέρχεται από την εργατική τάξη και αγωνίζεται για την επανάσταση και τον σοσιαλισμό.

Ιδιαίτερη θέση επιφυλάσσεται στη λαϊκή παράδοση, η οποία αναγνωρίζεται ως η ανώτερη καλλιτεχνική έκφραση, εφόσον προβάλλει τις αστείρευτες λαϊκές δυνατότητες και δυνάμεις. Στους «Νέους Πρωτοπόρους» δημοσιεύονται μελέτες για το δημοτικό τραγούδι, το οποίο επανατοποθετείται σε άλλο, λαϊκό πλαίσιο και στον Σολωμό, ως τον ποιητή που με την ποίησή του εξέφρασε τους λαϊκούς αγώνες. Η λειτουργία των «Νέων Πρωτοπόρων» διακόπηκε στις 4 Αυγούστου του 1936.    

Philip Roth, Η νόσος του Πορτνόυ (γράμματα)

 

 

Βαρέθηκα να ‘μαι το καλό Εβραιόπουλο,

που δημόσια είμαι ο καμάρι των γονιών του

και ιδιωτικά ο πρωταθλητής της χούφτας!

 

 

Σε συνέντευξη που είχε δώσει στoν Τζορτζ Πλίμπτον για τη New York Book Revue το 1969, έτος που κυκλοφόρησε το Σύνδρομο του Πορτνόυ, ο Φίλιπ Ροθ αναφέρει ότι στο βιβλίο αυτό διοχετεύτηκαν ιδέες που υπήρχαν στο μυαλό του από το ξεκίνημα της συγγραφικής του διαδρομής· συγκεκριμένα, αναφέρθηκε σε ιδέες περί ύφους και αφήγησης. Το Σύνδρομο του Πορτνόυ, για παράδειγμα, προχωρεί μέσα από την αλληλοδιαδοχή «συνειδησιακών δομικών υλικών» , μέσα από κομμάτια, δηλαδή, υλικού ποικίλων σχημάτων και μεγεθών που στοιβάζονται το ένα πάνω στο άλλο και διατηρούν τη συνοχή τους (και ανακαλούνται) μέσω των συνειρμών περισσότερο και λιγότερο μέσω της χρονικής διαδοχής. Από την άλλη, ένα στοιχείο που χαρακτηρίζει το βιβλίο είναι η χρήση της γλώσσας, το λεξιλόγιο. Πολλοί σημείωσαν επικριτικά ότι το λεξιλόγιο στο Σύνδρομο του Πορτνόυ δεν είναι το πρέπον. Πραγματικά, το βιβλίο είναι γεμάτο από εκφράσεις και από λέξεις της καθομιλούμενης αργκό, ιδιαιτέρως του σεξουαλικού λεξιλογίου. (και) Γι' αυτό το στοιχείο, ο Ροθ συγκέντρωσε συντονισμένα πυρά από κριτικούς αλλά και από ένα μέρος του κοινού, που ένιωσε να προκαλείται και να σκανδαλίζεται. Όπως, όμως, επισημαίνει και ο ίδιος ο Ροθ, «Η αισχρολογία […] ως λεξιλόγιο και η σεξουαλικότητα ως θέμα απασχολούσαν τους συγγραφείς ήδη από την εποχή του Τζόυς, του Χένρι Μίλλερ και του Ντ. Χ. Λώρενς, και (και από πολύ παλαιότερα, θα έλεγα εγώ) δεν νομίζω πως υπάρχει σοβαρός συγγραφέας που να έχει αισθανθεί περιορισμένος από την εποχή, ή που ξαφνικά, αισθάνεται απελευθερωμένος επειδή η εποχή μας διαφημίζεται ως «ανέμελη. Όλα τα χρόνια που γράφω η αισχρολογία, σε γενικές γραμμές, από λογοτεχνικό γούστο και από διακριτικότητα, δεν επηρεάζεται από τα ήθη του κοινού». Και συμπληρώνει: «Η αισχρολογία δεν είναι μόνο το είδος της γλώσσας που χρησιμοποιείται στο βιβλίο. Είναι, σχεδόν το ίδιο το θέμα του! Το βιβλίο δεν είναι γεμάτο από άσεμνες λέξεις επειδή «έτσι μιλούν οι άνθρωποι». Αυτός δεν είναι ο πειστικότερος λόγος. Άλλωστε ελάχιστοι άνθρωποι μιλούν όπως ο ήρωας του βιβλίου. Ο Πορτνόυ μιλάει έτσι εξαιτίας μιας ακατανίκητης εμμονής: θέλει να σωθεί· είναι άσεμνος επειδή θέλει να σωθεί! Είναι ένας αλλόκοτος, ίσως παρανοϊκός τρόπος αναζήτησης της προσωπικής του σωτηρίας. Ωστόσο στον πυρήνα του μυθιστορήματος είναι η διερεύνηση αυτού του πάθους».

Tι συμβαίνει όμως με τον Άλεξ Πορτνόυ; Και, ποια είναι η «νόσος» του; Ό,τι συνιστά το υλικό και την υπόθεση του βιβλίου, ό,τι διαβάζουμε εμείς, οι αναγνώστες, δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας μονόλογος με τη μορφή εξομολόγησης σε ψυχοθεραπευτή, τον δρ. Σπηλφόγκελ, την οποία κάνει ο Πορτνόυ. Ο Άλεξ Πορτνόυ, λοιπόν, είναι το ένα από τα δύο παιδιά ενός ζεύγους Εβραίων, του Τζακ και της Σόφι, που μπαίνει στην εφηβεία τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Η οικογένειά του είναι η τυπική εβραϊκή οικογένεια: ο πατέρας, ένας μάλλον άβουλος τύπος, ασφαλιστικός πράκτορας που τρέχει από το πρωί ως το βράδυ να πουλήσει συμβόλαια και να μαζέψει οφειλές σε μια συνοικία νέγρων, ακούραστος και ευσυνείδητος αλλά θύμα των εργοδοτών του· η μητέρα, στην πραγματικότητα, η ηγετική φιγούρα του σπιτιού, δυναμική, υπερβολικά σχολαστική, παρατηρητική, αγχωτική και αγχωμένη με οτιδήποτε, αυστηρή, επικριτική, καταπιεστική, δεσποτική, άκαμπτη και αμετακίνητη στις θέσεις της· μια κόρη, η Χάνα, υπέρβαρη και ελάχιστα κοινωνική· και ο Άλεξ που μέσα στο περιβάλλον αυτό νιώθει να πνίγεται. Οι γονείς του, ιδίως η μητέρα του, τον θέλουν τέλειο σε όλα, στην κοινωνική συμπεριφορά, στην ηθική του, στη φροντίδα του σώματός του, στην προσήλωση στις επιταγές του εβραϊσμού, στις σχολικές επιδόσεις. Και πραγματικά, ο Άλεξ, εκών άκων, συνεχώς πρωτεύει: υψηλός δείκτης ευφυίας, πρώτος μαθητής και σπουδαστής της νομικής, ηθικά άμεμπτος. Κοντολογίς το καμάρι της μητέρας του, που τον περιφέρει ως απόδειξη της αξιοσύνης της και επαινείται δημόσια με κάθε ευκαιρία.

 

 

Philip Roth, 1933-2028

Μέχρι που μπαίνει στην εφηβεία του. Εκεί γύρω στα δεκατρία και δεκατέσσερα αρχίζει την επανάστασή του εναντίον όλων. Κυρίως εναντίον της οικογένειάς του και των αξιών που αυτή πρεσβεύει, εναντίον του εβραϊσμού, άξιος φορέας του οποίου είναι (κυρίως) η οικογένειά του. Η οργή του είναι ασυγκράτητη εναντίον όλων: του πατέρα του, που τον θεωρεί δυστυχισμένο και αιώνιο θύμα, της μητέρας του, που με τις ανησυχίες της, τον υπερπροστατευτισμό της, τις απειλές και τις καταπιέσεις της, τον έχει εμποτίσει με μύριες όσες ενοχές και με τον φόβο της τιμωρίας, της αδερφής του, των γειτόνων του, των συγγενών του, των ραβίνων, σύμπασας της εβραϊκής κοινότητας της μεταπολεμικής Αμερικής.

«Πραγματικά, σ’ εκείνη την παρατεταμένη περίοδο οργής που ήταν η εφηβεία μου, αυτό που με τρομοκρατούσε περισσότερο σχετικά με τον πατέρα μου, δεν ήταν η βία που περίμενα να εξαπολύσει για μια στιγμή εναντίον μου, αλλά η βία που ποθούσα εγώ να εξαπολύσω εγώ κάθε βράδυ στο τραπέζι εναντίον αυτού του αγράμματου βαρβαρικού τομαριού. Πώς ήθελα να τον πετάξω από το παράθυρο όταν έτρωγε μέσα από την πιατέλα με το πιρούνι του ή όταν ρουφούσε τη σούπα με το κουτάλι του, αντί να περιμένει ευγενικά να κρυώσει ή όταν επιχειρούσε να εκφέρει γνώμη, αν είναι δυνατόν, για οποιοδήποτε θέμα… κι εκείνο που με τρομοκρατούσε περισσότερο είναι ότι αν το επιχειρούσα θα το πετύχαινα. Οι πιθανότητες είναι ότι θα με βοηθούσε κι εκείνος».

Τα βάσανα του Πορτνόυ απορρέουν από την άρνησή του να συνεχίσει να δεσμεύεται από τις αρχές του (εβραϊκού) καθωσπρεπισμού, από τα σεξουαλικά ταμπού, από οποιεσδήποτε απαγορεύσεις του στερούν ή του περιορίζουν τις ευκαιρίες απόλαυσης, κυρίως της σεξουαλικής, κα νιώθει ότι τον ευνουχίζουν. Το αντιφατικό και περίεργο με τον Πορτνόυ είναι ότι για εκείνον η διάρρηξη των ταμπού που λειτουργούν ευνουχιστικά, είναι το ίδιο ευνουχιστική όσο και η τήρησή τους.

Όπως κάθε έφηβος που σέβεται τον εαυτό του, ο Άλεξ επιδίδεται μετά μανίας στον αυνανισμό: αυνανίζεται οπουδήποτε, με οποιονδήποτε τρόπο (ακόμα και με ένα μήλο από το οποίο έχει αφαιρέσει τα κουκούτσια και με μία συκωταριά που αγόρασε επί τούτου πίσω από μία μάντρα, αλλά και με τη συκωταριά που προορίζεται για τον οικογενειακό τραπέζι). Επιστρατεύει κάθε τέχνασμα και κάθε ονειροπόληση. Τα σημεία που ο Φίλιπ Ροθ με μαεστρία αφηγείται τις χοντροκομμένες αυνανιστικές επινοήσεις και τους ευφάνταστους αυτοσχεδιασμούς του Πορτνόυ είναι πραγματικά πολύ αστείες, σπαρταριστές.

 «Πού έχει πάει τo μυαλό μου εκείνο το απόγευμα που γυρίζω απ’ το σχολείο και λείπει η μητέρα μου απ’ το σπίτι και στο ψυγείο υπάρχει μέσα ένα μεγάλο βιολετί κομμάτι συκώτι; […] Eκείνο το συκώτι που αγόρασα από τον χασάπη και το πήδηξα πίσω από μια μάντρα δεν ήταν το πρώτο μου. Το πρώτο μου το γλέντησα ιδιωτικά στο ίδιο μου το σπίτι, τυλιγμένο γύρω από την ψωλή μου στο σπίτι μου γύρω στις τρισήμιση –και έπειτα πάλι στις πεντέμιση στην άκρη ενός πιρουνιού, μαζί με τα άλλα μέλη της φτωχής οικογένειάς μου. Ορίστε, τώρα ξέρετε το φρικτότερο πράγμα που έκανα ποτέ μου: γάμησα το δείπνο της ίδιας μου της οικογένειας.»

Σε κάθε παράβαση, σε κάθε παρέκκλιση από τις εντολές επέρχεται η ενοχή και ελλοχεύει ο διασυρμός και η τιμωρία. Έπειτα είναι και οι κοπέλες, κυρίως οι χριστιανές. Αυτές οι τελευταίες τον έλκουν ερωτικά, τον διεγείρουν, τις επιθυμεί, τις ονειρεύεται, με αυτές θέλει να συνευρίσκεται. Από την άλλη είναι και οι περιορισμοί από την εβραϊκή οικογένεια: μακριά από χριστιανές, θα σε ισοπεδώσουν και θα σε πετάξουν. Αυτές τις συμβουλές ακούει από τους γονείς, από τους συγγενείς από τους ραβίνους. Όμως ο Άλεξ δημιουργεί δεσμούς με πολλές από αυτές. Ειδικά με τη Μαίρη Τζέιν Ρηντ (τη Μαϊμού όπως τη λέει, χαϊδευτικά), γυναίκα εκθαμβωτικής ομορφιάς, κόρη φτωχής οικογένειας, κακοποιημένη από τους άνδρες, με ένα τραυματικό διαζύγιο, ανύπαρκτης μόρφωσης, με την οποία μένει αρκετό διάστημα και φτάνει σε σημείο σχεδόν να την αγαπήσει. Αλλά δεν μπορεί να την υποφέρει λόγω της ανυπόφορης ελαφρότητάς της και του επιλήψιμου παρελθόντος της.

Newark, New Jersey, 1950

Βρίσκει και άλλες, τις οποίες σχεδόν αγαπάει αλλά, τελικά, δεν δημιουργεί κάτι μονιμότερο με αυτές για διάφορους λόγους. Ούτε και με μία Εβραία των κιμπούτζ, την οποία γνωρίζει κατά την επίσκεψη του στο Ισραήλ μπορεί να δημιουργήσει μια σοβαρή ερωτική σχέση (το αντίθετο, μάλιστα: με αυτήν όλα καταλήγουν σε αποτυχία!). Και έτσι ο Άλεξ Πορτνόυ καταλήγει (για μια φορά ακόμα) μόνος· μόνος με τις διαψεύσεις του, τα αιώνια και αναπάντητα ερωτημάτά του, τις ενοχές του, με τους «δαίμονές» του εν ολίγοις.

«Ακόμα παλεύω ενάντια στην οικογένειά μου! Τι με ωφέλησε που πήδηξα εκείνες τις δύο τάξεις στο δημοτικό και ξεπέρασα όλους τους άλλους, όταν το αποτέλεσμα είναι ότι κατέληξα πολύ πιο πίσω: Η γεμάτη υποσχέσεις αρχή μου είναι μύθος: βεντέτα σε όλα εκείνα τα θεατρικά έργα που ανεβάζαμε στο δημοτικό! […] Γιατί τότε ζω μόνος μου και δεν έχω δικά μου παιδιά; Δεν είναι ανακόλουθη αυτή η ερώτηση! Επαγγελματικά, κάτι έχω πετύχει, εντάξει, αλλά ιδιωτικά! –τι έχω καταφέρει; Παιδιά που να μου μοιάζουν θα ΄πρεπε να παίζουν στη γη!  Γιατί όχι; Γιατί να έχει παιδιά ο κάθε μαλάκας που ‘χει βεράντα στο σπίτι του και γκαράζ και όχι εγώ: …»  

Η νόσος του Πορτνόυ, ένα από τα πρώτα βιβλία του Φίλιπ Ροθ, προκάλεσε σάλο όταν εκδόθηκε. Προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις, κύματα επιθέσεων, οργανωμένη πολεμική, από το εβραϊκό στοιχείο των Ηνωμένων Πολιτειών και όχι μόνο. Κατηγορήθηκε για βλάσφημο, δυσφημιστικό, προκλητικό, κείμενο αυτοαπέχθειας ενός ανθρώπου που απεχθάνεται αυτό που είναι: Εβραίος! που νιώθει ενοχές για ό,τι γεννήθηκε, για την εβραϊκή αγωγή που έλαβε, για την εβραϊκή του ταυτότητα. Είναι, όμως ένα βιβλίο συγκινητικό, απίστευτα αστείο· αστείο και πικρό ταυτόχρονα για έναν άνθρωπο που αγωνίστηκε ενάντια στον συντηρητισμό, τον μικροαστισμό, την οικογενειακή καταπίεση, τα πολιτισμικά ταμπού· που ήθελε να «γίνει» κάτι άλλο από αυτό που ήταν και που προσπάθησε να το πετύχει αλλά, τελικά, απέτυχε (ή μήπως, όχι;) Πολύ καλό βιβλίο!   

Rainer Maria Rilke, Οι σημειώσεις για τον Μόλτε Λάουριντς Μπρίγκε (Κίχλη)

 

Ώστε, λοιπόν, οι άνθρωποι έρχονται εδώ για να ζήσουν,

 εγώ θα έλεγα πως έρχονται για να πεθάνουν. 

 

 

 

 

Τον Φεβρουάριο του 1904 ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε επισκέφτηκε με τη συζυγό του τη Ρώμη. Ήδη από τις πρώτες μέρες της παραμονής του στη Ρώμη, η σκέψη του ταξίδευε σε άλλους τόπους, στη Ρωσία, στις Σκανδιναβικές χώρες, ιδίως στη Δανία, στη Γαλλία, στη Γερμανία. Ωστόσο, εκεί, τη Ρώμη, άρχισε να γράφει το μυθιστόρημα Σημειώσεις για τον Μόλτε Λάουριντς Μόλτε, στο οποίο τότε είχε δώσει τον τίτλο Μ.Λ. Λάρσεν. Σύμφωνα με τον ίδιο, εκείνη η πρώτη μορφή συνιστούσε «μια συμπαγή, αδιάλειπτη πρόζα, αλλά και μια πρόοδο». Η επίσκεψη όμως της μητέρας του στη Ρώμη και κάποια άλλα συμβάντα, ήσσονος σημασίας, του προκάλεσαν δυσθυμία, με αποτέλεσμα να μην ασχοληθεί περισσότερο με αυτό. Πάντως τον Ιούνιο του ίδιου έτους, του 1904, επισκέφτηκε τη Δανία, την πατρίδα του ήρωά του. Η συγγραφή του μυθιστορήματος διήρκεσε έξι χρόνια, έως το 1910. Από την αλληλογραφία του μαθαίνουμε ότι το τελευταίο μέρος το επεξεργάστηκε από τον Δεκέμβριο του 1908 έως τα τέλη του 1909. Όταν το έργο ολοκληρώθηκε, το υλικό παρουσίαζε μεγάλα προβλήματα: καθώς ήταν διασκορπισμένο σε πολλά τετράδια, στο μεγαλύτερο μέρος του ήταν δυσανάγνωστο. Ο Ρίλκε ζήτησε από τον εκδότη του έναν έμπειρο αντιγραφέα στον οποίο θα υπαγόρευε το κείμένό του. Ύστερα από μακρά συνεργασία με μια έμπειρη γραμματέα, στο σπίτι του εκδότη του, τελικώς το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε τον Μάιο του 1910 σε δύο μικρούς τόμους από τις εκδόσεις Insel. 

 

R.M. Rilke, 1875-1926

Όταν κυκλοφόρησε η υποδοχή ήταν και θετική και αρνητική. Το στοιχείο που καθυστέρησε την αποδοχή και καθιέρωσή του ήταν η πρωτοποριακή γραφή και ο μοντερνισμός. Ακόμα και η στενή του φίλη, Έλεν Κέυ, εμφανώς σοκαρισμένη, το χαρακτήρισε «εξωφρενικό». Από την άλλη, υπήρξαν και κριτικοί που το επαίνεσαν για τη λυρική του γλώσσα και άλλοι που το χαρακτήρισαν αντιπροσωπευτικό δείγμα του μοντερνισμού. Και ο ίδιος ο Ρίλκε, μετά την ολοκλήρωση και την έκδοση αυτού του έργου του, σε κρίση δημιουργικότητας, πίστευε πως με αυτό είχε ολοκληρώσει τη συγγραφική του διαδρομή: ό,τι είχε να πει το είπε με αυτό το βιβλίο. Γενικά, πάντως θεωρείται το πρώτο μοντερνιστικό μυθιστόρημα της γερμανόφωνης λογοτεχνίας.

Ο Μόλτε Λάουριντς Μπρίγκε, ένας εικοσιοχτάχρονος Δανός ευπατρίδης, γόνος παρηκμασμένης αριστοκρατικής οικογένειας, στα όρια της φτώχειας, μεταβαίνει στο Παρίσι με σκοπό να αφιερωθεί στη λογοτεχνία, ειδικά στην ποίηση. Πριν όμως θέλει να δει την πόλη, τους ανθρώπους, το περιβάλλον, εν γένει. Πάνω στο περιβάλλον αυτό προβάλλει εικόνες του δικού του εσωτερικού κόσμου, ο οποίος κυριαρχείται από το άγχος, την ανασφάλεια και τον φόβο. Επιδιώκει «βλέποντας» να ξεπεράσει τους φόβους του, την κρίση ταυτότητας και την αίσθηση αποξένωσης που του προκαλεί, νεοφερμένος καθώς είναι, μια μεγάλη πόλη όπως το Παρίσι.  Οι ήχοι/θόρυβοι της πόλης εισέρχονται στο δωμάτιό του, στον χώρο όπου ζει σε συνθήκες απόλυτης μοναξιάς και ένδειας. Το Παρίσι λειτουργεί σαν φυλακή αλλά και σαν καθρέφτης (και η πόλη, και οι άνθρωποι και το δωμάτιό του και η κατάσταση της μόνωσης). Πάνω σε αυτόν τον καθρέφτη προβάλλονται είδωλα του εαυτού του. Η αποξένωση τώρα μετατρέπεται σε υπαρξιακή αγωνία. 

 

Paris, 1910

Τα πλήθη, η πολυκοσμία του προκαλούν φόβο. Δεν είναι ακριβώς ο φόβος της επαφής με τους άλλους όσο η αίσθηση του θανάτου που του υποβάλλουν οι συνωστισμένοι άνθρωποι. Χαρακτηριστική είναι η εναρκτήρια πρόταση του βιβλίου: Ώστε, λοιπόν, οι άνθρωποι έρχονται εδώ για να ζήσουν, εγώ θα έλεγα πως έρχονται για να πεθάνουν. Τους ανθρώπους, όπως τους παρατηρεί, τους χωρίζει σε δύο κατηγορίες: τους περαστικούς (passants) και τους περιπλανώμενους (flaneurs). Ο ίδιος έχει στοιχεία και των δύο, με τη διαφορά ότι αυτός ως «παρατηρητής» εντοπίζει σε κάθε τι που βλέπει, αντικείμενα, τόπους, ανθρώπους, το ατελέσφορο (και το παράλογο;) της ύπαρξης, το τέλος που σημαίνουν η φθορά και ο θάνατος. Ο Μπρίγκε από την αρχή ως το τέλος του βιβλίου ζει σε μια κατάσταση απόλυτης μοναξιάς. Με κανέναν δεν συναντιέται, με κανέναν δεν συνομιλεί, καμιά κοπέλα δεν ερωτεύεται, με καμιά δεν κάνει έρωτα. Περιπλανώμενος στους δρόμους του Παρισιού, μαθαίνει να «βλέπει», εξασκεί τη ματιά του. Στην πραγματικότητα δεν ξέρει τι θα πει χαρά· δεν χαμογέλα ποτέ. Μόνο βλέπει, παρατηρεί, περιγράφει την ασχήμια και τη δυστυχία, διαβάζει, αυνανίζεται και μένει μόνος.

«Η ύπαρξη του τρομερού σε κάθε μόριο του αέρα. Το εισπνέεις με όλη του τη διαφάνεια. Μέσα σου όμως γκρεμίζεται, γίνεται σκληρό, αποκτά γωνίες, γεωμετρικές φόρμες ανάμεσα στα όργανα, γιατί όλα τα μαρτύρια και οι φρικωδίες που έχουν συμβεί στους τόπους εκτελέσεων, στα μπουντρούμια των βασανιστηρίων, στα τρελοκομεία, στα χειρουργεία, κάτω από τα τόξα των γεφυριών στο όψιμο φθινόπωρο: όλα είναι καμωμένα από μια συνεκτική αφθαρσία, όλα αυτά αλληλοτροφοδοτούνται, φθονούν κάθε ύπαρξη και είναι προσκολλημένα στη φοβερή τους πραγματικότητα. Οι άνθρωποι θα ήθελαν να μπορούσαν να ξεχάσουν πολλά από αυτά. Ο ύπνος τους λιμάρει απαλά τέτοιου είδους αυλακώσεις του εγκεφάλου, όμως τα όνειρα εκτοπίζουν τον ύπνο, σχεδιάζοντας τα ίδια σχήματα από την αρχή.»

Paris, 1910

Το μόνο, κάπως πιο «φωτεινό», αλλά όχι εντελώς ανέφελο, μέρος του βιβλίου είναι αυτό που αναφέρεται στην παιδική του ηλικία. Ζει σε ένα περιβάλλον ειδυλλιακό, στην ύπαιθρο, στον οικογενειακό πύργο, με αγάπη, στοργή, προστασία και φροντίδα. Μεγαλώνει με αριστοκράτες αυλικούς, γκουβερνάντες, δασκάλους, υπηρέτες και συγγενείς. Τελικά, οι χώροι όπου πέρασε ο Μόλτε την παιδική του ηλικία και τα πρόσωπα που τον περιστοίχιζαν συνιστούν γι’ αυτόν έναν «τόπο» όπου κάποιος θα μπορούσε να έχει έναν «κανονικό» θάνατο, δηλαδή μια ζωή με βασικό στοιχείο την αγάπη και την κατανόηση.

«Η μαμά τραβούσε τα μικρά συρτάρια που ήταν όλα άδεια. "Αχ, τριαντάφυλλα!" έλεγε σκύβοντας ελαφρά προς την ξεθυμασμένη, αλλά όχι εντελώς σβησμένη ευωδία τους. Είχε πάντα την εντύπωση πως θα μπορούσε να βρει έξαφνα σε κάποια κρυφή θήκη, που κανείς εν είχε σκεφτεί και που θα άνοιγε αν πίεζες κάποιο κρυμμένο ελατήριο. «Μπορεί να πεταχτεί μπροστά στα μάτια σου, θα δεις», έλεγε με ύφος σοβαρό και φοβισμένο, τραβώντας όλα τα συρτάρια…»

Κύριο στοιχείο των Σημειώσεων του Μόλτε Λάουριντς Μπρίγκε είναι η αποσπασματικότητα. Στην αποσπασματικότητα αυτή όλα τα επεισόδια λειτουργούν ως ψηφίδες και συνθέτουν ένα μωσαϊκό. Προφανώς πρόκειται για επιλογή: σκοπός του Ρίλκε είναι, και δια της γραφής και δια της μορφής που έχει το έργο, να μεταδοθεί στον αναγνώστη η αδυναμία σύλληψης του κόσμου σαν ένα ενιαίο και συμπαγές όλον, σαν μια ενιαία και πλήρης εικόνα, της αδυναμίας μας να έχουμε μια πλήρη εικόνα της πραγματικότητας. Ο αφηγητής μεταμορφώνεται γιατί συνδυάζει αυτές τις διαφορετικές όψεις της ζωής (του ιδίου και άλλων) για να συνθέσει/κατασκευάσει αυτό το μωσαϊκό. Το ίδιο όμως κάνει και ο αναγνώστης.

Ενδιαφέρον έχει να δούμε το έργο και άλλων λογοτεχνών που γράφουν την ίδια περίοδο με τον Ρίλκε: ο Κάφκα («Περιγραφή ενός αγώνα», «Προετοιμασίες για ένα αγροτικό γάμο» και ξεκινούσε το «Ημερολόγιο»), ο Προυστ, που έγραψε ένα μέρος του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», ο Ζιντ («Η στενή πύλη), ο Μανν («Τόνιο Κρέγκερ», «Θάνατος στη Βενετία»), ο Μούζιλ που αναφέρει στο ημερολόγιό του ότι ξεκινά να γράφει το «Άνθρωπος χωρίς ιδιότητες», ο Τζόυς («Οι Δουβλινέζοι» και το «Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία»), ο Έλιοτ («Προύφροκ»).    

Η ανάγνωση αυτού του δαιδαλώδους έργου απαιτεί προσήλωση, επιστροφές σε προηγούμενα σημεία, υπομονή. Η συνειδητοποίηση των  χρονικών παλινδρομήσεων, ας πούμε, από τους Πάπες της Αβινιόν στη Δανία του 17^ου και του 19^ου αιώνα και η επάνοδος στη ζωντανή πραγματικότητα του παρόντος του Παρισιού του 1910, καθώς και οι θαμμένες μνήμες του αφηγητή, απαιτούν μεγάλη προσοχή και συγκέντρωση.  Το βιβλίο είναι από εκείνα που λέμε «δύσκολα», «δύσβατα». Απευθύνεται σε αναγνώστες που δεν βιάζονται και, προφανώς, σε αναγνώστες που θα επιστρέψουν κάποια στιγμή σε αυτό σε προσεχή χρόνο. Προσωπικά το έχω διαβάσει δύο φορές από το 2021 που το αγόρασα. Αριστούργημα.     

 

 

 

Eric Vuillard, Ημερήσια διάταξη (Πόλις)

 

Συχνά στις μεγάλες καταστροφές

οδηγούμαστε με μικρά βήματα…

 

 

 

Στις 20 Φεβρουαρίου του 1933 σε κάποια από τις αίθουσες του Ράιχσταγκ λαμβάνει χώρα μία μυστική σύσκεψη. Σε αυτή μετέχουν υψηλόβαθμα στελέχη του ναζιστικού κόμματος και είκοσι τέσσερις εκπρόσωποι του γερμανικού οικονομικού κατεστημένου, μεγαλοβιομήχανοι οι περισσότεροι. Βρισκόμαστε λίγες ημέρες πριν από τις κρίσιμες εκλογές και το ναζιστικό κόμμα χρειάζεται χρηματοδότες. Συνεπώς, οι μεγαλοβιομήχανοι και οι άλλοι γερμανοί κεφαλαιοκράτες πρέπει να περάσουν από το ταμείο για να συμβάλουν οικονομικά στην επικράτηση του κόμματος. Βεβαίως προσδοκούν σοβαρά ανταλλάγματα, τα οποία, ασφαλώς, θα κερδίσουν. Οι καπιταλιστές ποτέ δεν δίνουν κάτι χωρίς αντάλλαγμα. Στη σύσκεψη μετέχουν τα πιο επιφανή ονόματα του γερμανικού κεφαλαίου: Κρουπ, Φέγκλερ, Κουάντ, Φλικ, Τέγκελμαν, Σπριγκόρομ, Σνίτσλερ, Στίνες, Σούλτε, Ρόιτερ, Γκάουερτ, Λέβενσταϊν, Φινκ, ο δρ. Στάιν, Βιτσλέμπεν, Χόιμπελ, Ρόστεργκ ... που εκπροσωπούσαν την Opel, τη Varta, την Τelefunken, την Αgfa, τη Siemens, την IG Farben, τη BMW, την Allianz, τη Βayern και άλλες βιομηχανίες και επιχειρήσεις. Άλλωστε δεν είναι και λίγα αυτά που υπόσχεται το ναζιστικό κόμμα για την κερδοφορία τους. Επίσης, οι μεγάλες και σοβαρές επιχειρήσεις πάντα έχουν ένα «κομπόδεμα» στην άκρη για να μπορούν να κάνουν δώρα, λόμπινγκ, χρηματοδοτήσεις κομμάτων.

«Άκουσαν. Τα πιο ουσιώδη συνοψίζονταν στα εξής: έπρεπε να μπει τέλος σε ένα αδύναμο καθεστώς, να απομακρυνθεί η κομμουνιστική απειλή, να διαλυθούν τα συνδικάτα και να επιτραπεί σε κάθε εργοδότη να γίνει Φύρερ στην επιχείρησή του. Η ομιλία κράτησε μισή ώρα. Όταν ο Χίτλερ τελείωσε, ο Γκούσταφ σηκώθηκε, έκανε ένα βήμα μπροστά και, στο όνομα όλων των παρόντων προσκεκλημένων, τον ευχαρίστησε για την ξεκάθαρη εικόνα που δόθηκε, επιτέλους, προς το πολιτικό τοπίο. Ο καγκελάριος χαιρέτησε ξανά στα γρήγορα όλους πριν φύγει. Τον συνεχάρησαν. Έδειξαν αβρότητα. Μόλις εκείνος αποχώρησε, ο Γκαίρινγκ πήρε τον λόγο, ξαναδιατυπώνοντας ζωηρά κάποιες ιδέες, ύστερα μίλησε πάλι για τις εκλογές της 5^ης Μαρτίου. Ήταν μια μοναδική ευκαιρία για να βγούνε από το αδιέξοδο. Αλλά για να γίνει προεκλογική εκστρατεία, χρειάζονται χρήματα και το ναζιστικό κόμμα δεν είχε πια δεκάρα τσακιστή. Εκείνη τη στιγμή, ο Χιάλμαρ Σαχτ σηκώθηκε, χαμογέλασε στην ομήγυρη και φώναξε: «Και τώρα κύριοι, περάστε από το ταμείο…. Η πλειονότητα των προσκεκλημένων, λοιπόν, κατέβαλε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες μάρκα.» 
 
Στις 12 Μαρτίου του 1938 στην ημερήσια διάταξη είναι η προσάρτηση της Αυστρίας στο Ράιχ, αυτή η προσάρτηση που θα ονομαστεί «Άνσλους». Λίγες μέρες πριν ο αυστριακός δικτατορίσκος καγκελάριος Κουρτ φον Σούσνιγκ συναντάται με τον Χίτλερ στο Μπέργκχοφ. Μετά τις τυπικές αβρότητες, ο Χίτλερ, πίσω από τις κλειστές πόρτες, αρχίζει να καθυβρίζει την Αυστρία, καταλογίζοντας στη χώρα του μηδενική συμμετοχή στην ιστορία. Μετά διατυπώνεται ρητά ο εκβιασμός: το Ράιχ απαιτεί από την Αυστρία πλήρη ελευθερία στη διακίνηση εθνικοσοσιαλιστικών ιδεών, απελευθέρωση όλων των κρατουμένων για ναζιστικές ιδέες και διορισμό σε καίριες θέσεις του αυστριακού κρατικού μηχανισμού υψηλόβαθμων γερμανών ναζί· μάλιστα ζητείται η άμεση εφαρμογή αυτών των απαιτήσεων. Κάθε προσπάθεια του Σούσνιγκ να μετριαστούν οι γερμανικές απαιτήσεις προσκρούει στην αποφασιστικότητα και στον κυνισμό του Χίτλερ: «υπόγραψε το σχέδιο όπως είναι!», είναι η απάντησή του. Παρά τον ελιγμό που επιχείρησε ως ύστατη κίνηση, ο Σούσνιγκ υποχρεώθηκε να υπογράψει, τελικώς μια συμφωνία επονείδιστη.
 
Μία ημέρα πριν από την προσάρτηση της Αυστρίας, στην κατοικία του πρωθυπουργού της Μεγάλης Βρετανίας, το πρωθυπουργικό ζεύγος Τσάμπερλεν παραθέτει το αποχαιρετιστήριο δείπνο προς τιμήν του αποχωρούντος από τη Μεγάλη Βρετανία, πρέσβη Ρίμπεντροπ, ο οποίος παρίσταται με τη σύζυγό του και ο οποίος έχει ανακληθεί στο Βερολίνο και έχει ήδη αναβαθμιστεί σε υπουργό των Εξωτερικών του Ράιχ. Κάπου στο μέσον του δείπνου, στο οποίο μετέχει και ο Τσόρτσιλ, μεταφέρεται εμπιστευτικά στον Τσάμπερλεν ένα πολύ σοβαρό νέο από το Φόρειν Όφις. Όμως το γεύμα δεν είναι δυνατόν να διακοπεί. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά παρατείνεται βασανιστικά εξαιτίας των Ρίμπεντροπ· παρατείνεται σαδιστικά. Οι Ρίμπεντροπ ξέρουν το περιεχόμενο του μηνύματος αλλά εκμεταλλευόμενοι την παροιμιώδη ευγένεια των Τσάμπερλεν, κατορθώνουν με το πρόσχημα του δείπνου να αποσπάσουν τον Βρεταννό πρωθυπουργό από τα καθήκοντά του μια τέτοια κρίσιμη στιγμή. Το πολύ σοβαρό αυτό μήνυμα έλεγε ότι οι Γερμανοί είχαν εισβάλει στην Αυστρία.

Ωστόσο τα άρματα μάχης panzer, και γενικά η πολυδιαφημισμένη γερμανική στρατιωτική μηχανή, που τόσο εκθειάζεται στο επίκαιρα της εποχής, βρίσκονται σχεδόν ακινητοποιημένα κάπου στα σύνορα με την Αυστρία. Τα panzer δεν είναι ακόμα τελειοποιημένα και ζορίζονται υπερβολικά. Για κάποιο διάστημα μένουν κολλημένα στο Λιντς. Τελικά ο γερμανικός στρατός πέρασε τα σύνορα, αλλά κάπως άτακτα και με βραδύτητα. Ο ίδιος ο Χίτλερ ξεκινά από το Μόναχο για να φτάσει στη Βιέννη με μεγάλη συνοδεία. Μάλιστα γίνεται και μια τάση στο Μπράουναου, στο μέρος και στο σπίτι όπου γεννήθηκε. Στις 15 Μαρτίου του 1938 οι Αυστριακοί, μπροστά στο αυτοκρατορικό παλάτι, περιμένουν την άφιξη των γερμανικών στρατευμάτων με ανυπομονησία όπως στο ποίημα του Καβάφη. Ο Χίτλερ εκφωνεί λόγο: ανακοινώνει το Άνσλους, διώξεις Εβραίων και κυριαρχία. Εν τω μεταξύ έχουν αρχίσει οι διώξεις εναντίον των Εβραίων της Βιέννης. Στην αυστριακή πρωτεύουσα εκείνη την περίοδο σημειώνεται κύμα αυτοκτονιών. Χίλιες επτακόσιες περίπου μέσα σε μία εβδομάδα· οι αυτόχειρες ήταν Εβραίοι.

«Μερικές φορές φαίνεται πως αυτό που μας συμβαίνει είναι γραμμένο σε εφημερίδες που κυκλοφόρησαν καιρό πριν, ότι είναι ένα κακό όνειρο που έχουμε δει. Έξι μήνες αργότερα, στο Μόναχο, στις 29 Σεπτεμβρίου του 1938 βρισκόμαστε στο Μόναχο για την περίφημη Συμφωνία. Για να σταματήσουν τις ορέξεις του Χίτλερ ξεπουλάνε την Τσεχοσλοβακία. Στο μεγάλο χωλ, ο πολυέλαιος κουδουνίζει, τα κρεμαστά κρύσταλλα, σαν καμπανάκια που τα πηγαινοφέρνει ο αέρας, παίζουν την αιθέρια παρτιτούρα τους πάνω από τους μπαμπούλες. Οι ομάδες του Νταλαντιέ και του Τσάμπερλεν προσπαθούν μέσω μιας γκροτέσκας αναμέτρησης, να αποσπάσουν από τον Χίτλερ γελοίες υποχωρήσεις.»

Μερικά, λίγα, χρόνια αργότερα, τον Απρίλιο του 1944, ο γερο Γκούσταβ Κρουπ, ένας από τους βαρόνους του 1933, που μετείχε στη σύσκεψη και είχε «ξηλωθεί» για το κόμμα ετοιμάζεται να δραπετεύσει σε κάποιο ήσυχο μέρος της γερμανικής επαρχίας για να σωθεί από την επέλαση των συμμάχων μέχρι να κατακάτσει ο κουρνιαχτός. Μόλις περάσουν οι δύσκολες μέρες θα κάνει μπίζνες και με τη διάδοχη κατάσταση. Κι αν όχι ο ίδιος, γιατί έχει μαλάκυνση και είναι βυθισμένος στη σιωπή, σίγουρα η Μπέρτα με τον διάδοχό του, τον Άλφριντ. Κατά τη διάρκεια του δείπνου για τα εβδομηκοστά του γενέθλια, ο γερο Κρουπ σηκώνεται και δείχνει προς τη σκοτεινή πλευρά του δωματίου. Οι καλεσμένοι, η σύζυγός του, το υπηρετικό προσωπικό, όλοι, παγώνουν. Τι βλέπει, άραγε, αυτός ο γέρος εκείνη τη στιγμή; Τις χιλιάδες των Εβραίων που ζήτησε και πήρε από τους ναζί για να τους έχει ως εργάτες, σκλάβους το ορθότερο, στα εργοστάσιά του. Χιλιάδες ήταν αυτές οι ψυχές... Και βλέπει όχι μόνο αυτούς τους κολασμένους που είχε στη δική του επιχείρηση, στη χαλυβουργία του, που την επίμαχη περίοδο έκανε «χρυσές δουλειές» αλλά και τις άλλες χιλιάδες που είχαν και τα άλλα είκοσι τρία καλογυαλισμένα καθάρματα στις δικές τους επιχειρήσεις. Έχουν βγει από τον Άδη και τον κοιτάζουν με τα μάτια ορθάνοιχτα, γυάλινα.

Η χαλυβουργία των Κρουπ ήταν μία από αυτές πάνω στις οποίες βασίστηκε η Ένωση για τον Χάλυβα και για τον Άνθρακα...Η βάση της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης, της ειρήνης και των δικαιωμάτων. Πριν δεχτεί να καταβάλει αποζημιώσεις, καθυστέρησε τις διαδικασίες για δύο ολόκληρα χρόνια.

Eric Vuillard, 1968

Όπως μας λέει ο συγγραφέας"Δεν πέφτουμε ποτέ δύο φορές στην ίδια άβυσσο. Αλλά πάντα πέφτουμε με τον ίδιο τρόπο, με γελοιότητα και με τρόμο. Και η Ιστορία στέκει εκεί, σαν έλλογη θεά, ακίνητο άγαλμα στην πλευρά του Δημαρχείου, λαμβάνοντας ως τίμημα, μία φορά τον χρόνο, στεφάνους με παιώνιες εν είδει φιλοδωρήματος, κάθε μέρα ψωμιά για τα πουλιά".  

Το βιβλίο του Eric Vuillard, Ημερήσια Διάταξη είναι πολύ ενδιαφέρον. Η σημαντικότερη αρετή του, κατά τη γνώμη μου, είναι η πολύ ζωντανή του γραφή. Φωτίζει με πολύ παραστατικό τρόπο τα παρασκήνια της ιστορίας, τις "μικρές" αλλά τόσο σημαντικές στιγμές της. Η γραφή του Eric Vuillard δείχνει αυτό που δεν είναι πάντα ορατό, τον χώρο των παρασκηνίων, εκεί, δηλαδή, που γράφονται τα πολύ σημαντικά, μερικές φορές, κεφάλαια της ιστορίας. Δεν είναι ιστορική μελέτη, ούτε ντοκουμέντο, ούτε μυθιστόρημα. Έχει όμως πολλά στοιχεία και από τα τρία αυτά. Στην πραγματικότητα είναι ένα πανόραμα "σκηνών", ανάλογο των "επίκαιρων" της εποχής. Διαβάζοντάς το βιβλίο αυτό είναι σαν να μπαίνεις στο "πίσω δωμάτιο" της ιστορίας, σαν να κοιτάς τη λεπτομέρεια πίσω από τις κλειστές πόρτες και πίσω από τους προβολείς της δημοσιότητας και των πρωτοσέλιδων. Είναι, τελικά, σαν να προβάλει μπροστά σου ό,τι η επίσημη επιστήμη αποσιωπά ως ελάχιστα σημαντικό. Πολύ καλό βιβλίο.

(Στο εξώφυλλο του βιβλίου εικονίζεται ο Gustav Krupp v. Bohlen und Halbach)

Peter Weiss, Η Ανάκριση (Ιθάκη/θέατρο)

 

Όλοι γνωρίζαμε την κοινωνία απ’ όπου βγήκε 

αυτό το καθεστώς,...

Τα πρώτα έργα του Πέτερ Βάις ήταν μια σειρά από αφηγήματα που άρχισαν να εκδίδονται το 1960 (Ο ίσκιος του κορμιού του αμαξά, Αποχαιρετώντας τους γονείς, Καταφύγιο, Η κουβέντα των τριών πεζοπόρων). Το πρώτο του θεατρικό έργο ήταν το Νύχτα με επισκέπτες που ανέβηκε στο Σίλλερτεάτερ του Βερολίνο, όμως το έργο που τον καθιέρωσε ήταν το Η καταδίωξη και η δολοφονία του Μαρά. Η Ανάκριση (ο πλήρης τίτλος του έργου είναι: Η Ανάκριση, σκηνικό ορατόριο σε έντεκα τραγούδια) παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1966 από την «Ελεύθερη Λαϊκή Σκηνή» του Βερολίνου σε σκηνοθεσία του Έρβιν Πισκάτορ. Πρόκειται για «θεατρικό έργο ντοκουμέντο», βασισμένο στα πρακτικά της δίκης των δημίων των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και εξόντωσης, κυρίως του Άουσβιτς, που έγινε το 1964 στη Γερμανία.
 
Όπως αναφέρει ο ίδιος ο συγγραφέας στο αρχικό προλογικό σημείωμα του έργου, στο θεατρικό αυτό έργο δεν επιχειρείται η αναπαράσταση του δικαστηρίου, ούτε, ασφαλώς, και μια αναπαράσταση του στρατοπέδου επί σκηνής, πράγματα αδύνατα και τα δύο. Στην πραγματική δίκη, του 1964, παρουσιάστηκαν εκατοντάδες μάρτυρες που κατέθεσαν τις εμπειρίες τους, τις δοκιμασίες και τις κακουχίες που υπέστησαν κατά τον εγκλεισμό τους στα στρατόπεδα του θανάτου. Στο έργο, όμως, επιχειρείται μια συμπύκνωση των καταθέσεων-εμπειριών. Οι μάρτυρες κατηγορίας, τα θύματα της απίστευτης θηριωδίας, καταθέτουν συμπυκνωμένα, όχι μόνο τις δικές τους εμπειρίες αλλά και όλων των άλλων κρατουμένων-μαρτύρων. Λειτουργούν, δηλαδή ως φωνή, ως «φερέφωνο», με την κυριολεκτική σημασία της λέξης, και όλων των άλλων συγκρατουμένων τους, ανδρών, γυναικών. Οι διαφορετικές εμπειρίες θεατρικά δεικνύονται με αλλαγές στις στάσεις των σωμάτων και των φωνών. Δύο (2) είναι μάρτυρες υπεράσπισης του προσωπικού του στρατοπέδου, δύο (2) είναι γυναικεία πρόσωπα και όλα τα άλλα, άνδρες. Στο έργο, όπως και στη δίκη οι δεκαοκτώ (18) μάρτυρες διατηρούν τα δικά τους ονόματα, ενώ την περίοδο της κράτησής τους, ως γνωστόν, τους είχαν αφαιρεθεί από τους δήμιους, ως προσπάθεια (μιας ακόμα, συμβολικής) εξόντωσης.
 

Peter Weiss, 1916-1982

Στην Ανάκριση γίνεται αναφορά σε όλα τα στάδια και σε όλες τις πτυχές της φρικώδους κατάστασης στην οποία υποβλήθηκαν τα θύματα και στα οποία τα υπέβαλαν οι δήμιοι: η διαδικασία της επιλογής κατά την άφιξη, ο χωρισμός των οικογενειών, τα δήθεν λουτρά που, στην πραγματικότητα, ήταν οι θάλαμοι αερίων, τα ιατρικά πειράματα του δόκτορος Μένγκελε, η σκληρή καταναγκαστική εργασία, οι εκτελέσεις, οι ξυλοδαρμοί, τα κρεματόρια και οι αποτεφρώσεις, οι στερήσεις, η πείνα και οι αρρώστιες λίγο πολύ αυτές οι φρικιαστικές καταστάσεις έγιναν γνωστές αργότερα στις λεπτομέρειές τους από αφηγήσεις και από κείμενα κάποιων από τους επιζήσαντες αυτής της κόλασης (Ζαν Αμερί, Ελί Βιζέλ, Πρίμο Λέβι και από άλλους/άλλες). Την εποχή που ανεβαίνει η παράσταση δεν ήταν ακόμα ευρέως γνωστά. Γι’ αυτό και η παράσταση είχε ισχυρό αντίκτυπο στο κοινό.
Κάποια στοιχεία πρέπει, ωστόσο, να σημειωθούν όπως επιχειρεί να τα αναδείξει (και) η παράσταση.
 
Το πρώτο. Στα στρατόπεδα αυτά συντελούνταν κάθε μέρα, κάθε λεπτό, κάθε δευτερόλεπτο, απίστευτες θηριωδίες, πράξεις αδιανόητης απανθρωπιάς, βαναυσότητας, πράξεις που δεν μπορεί να τις συλλάβει ο ανθρώπινος νους· ίσως ακόμα και η γλώσσα να μην έχει τα κατάλληλα μέσα για να τις αποδώσει στην ακρίβειά τους. Όταν οι επιζήσαντες προσπαθούσαν να αποκαλύψουν τα όσα υπέστησαν ή είδαν ως μάρτυρες, δεν γίνονταν πιστευτοί.
 
«Μάρτυς 3:
Όταν μιλάμε σήμερα για τις εμπειρίες μας με ανθρώπους που δεν έζησαν σε στρατόπεδο, δημιουργείται γι’ αυτούς πάντα κάτι το ακατανόητο. Κι όμως είναι οι ίδιοι άνθρωποι σαν αυτούς που ήταν κρατούμενοι και φύλακες στο στρατόπεδο. Μια και φτάναμε εκεί σε πλήθη και μια και οι άλλοι μας μετέφεραν εκεί σε πλήθη, θα έπρεπε σήμερα να είναι κατανοητή η κατάσταση αυτή. Πολλοί από αυτούς που μεταφέρθηκαν εκεί ως κρατούμενοι είχαν μεγαλώσει στις ίδιες συνθήκες όπως αυτοί που βρέθηκαν εκεί ως φύλακες. Είχαν δουλέψει για το ίδιο έθνος, την ίδια πρόοδο, το ίδιο κέρδος. Κι αν δεν τους έκαναν κρατούμενους, θα μπορούσαν να είχαν αποδώσει μια χαρά ως φύλακες. Πρέπει να απαλλαγούμε από την υπεροπτική αντίληψη ότι ο κόσμος του στρατοπέδου μας είναι ακατανόητος. Όλοι γνωρίζαμε την κοινωνία απ’ όπου βγήκε αυτό το καθεστώς, αυτό το καθεστώς που μπόρεσε να φτιάξει τέτοια στρατόπεδα».  
 

στιγμιότυπο από την παράσταση του Staatstheater, Στουτγάρδη, 1965

Το δεύτερο. Οι περισσότεροι από τους Γερμανούς (και όχι μόνο) πολίτες είχαν γνώση των όσων γίνονταν στα στρατόπεδα του θανάτου. Και δεν ήταν μόνο το στρατιωτικό προσωπικό, τα ανώτερα ή ανώτατα κλιμάκια του ναζιστικού κράτους που επεξεργάστηκαν και υλοποίησαν τη μαζική εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων εκεί. Ήταν και πολλοί άλλοι: κεφαλαιοκράτες που έθεσαν στην υπηρεσία του ναζιστικού σχεδίου υποδομές, βιομηχανίες και χρήμα αποσκοπώντας στο κέρδος, επιστήμονες, κυρίως γιατροί, νοσηλευτές, δημόσιοι υπάλληλοι, από τον ανώτερο της ιεραρχίας μέχρι τον τελευταίο ταχυδρόμο ή δακτυλογράφο, εκπαιδευτικοί, ακαδημαϊκοί, δημοσιογράφοι, διανοούμενοι, υπάλληλοι του σιδηροδρομικού δικτύου, ακόμα και οι απλοί πολίτες, που έβλεπαν τα τρένα να περνούν από τα χωριά τους και να αδειάζουν τα φορτία τους, λίγο πιο μακριά από τα σπίτια τους και έμεναν θεατές. Πολλοί από όσους συνεργάστηκαν με τους δήμιους των στρατοπέδων ή τους εμπνευστές των σχεδίων της εξόντωσης όχι μόνο δεν διώχτηκαν ποινικά αλλά, αντιθέτως, έτυχαν ασυλίας και οι ίδιοι και οι επιχειρήσεις τους.
  
 
«Κατήγορος:
κύριε μάρτυς, το θεωρείτε πιθανό ο υπασπιστής του διοικητή του στρατοπέδου να μη γνώριζε τι συνέβαινε στα κρεματόρια;
Μάρτυς 3:
το θεωρώ απίθανο. Το καθένα από τα 6.000 μέλη του προσωπικού του στρατοπέδου γνώριζε αυτά που συνέβαιναν και το καθένα πρόσφερε στα πλαίσια της υπηρεσίας του ό,τι χρειαζόταν για να λειτουργεί το σύνολο. Κάθε οδηγός ατμομηχανής, κάθε τεχνικός σιδηροδρόμων, κάθε υπάλληλος του σταθμού που σχετιζόταν με τη μεταφορά ανθρώπων γνώριζε τι γινόταν στο στρατόπεδο. Η κάθε τηλεγραφήτρια και στενοδακτυλογράφος που από τα χέρια της περνούσαν εντολές για την αποστολή ανθρώπων το ήξερε. Καθένας που υπηρετούσε σε μία από τις χιλιάδες υπηρεσίες που ασχολούνταν με εκκαθαρίσεις ανθρώπων ήξερε τι γινόταν... Ο δρόμος γέμιζε από θεατές όταν μας έδιωχναν από τα σπίτια μας και μας ανέβαζαν στα βαγόνια. Οι κατηγορούμενοι αυτής της δίκης στέκονται σαν συνεργοί στο τελευταίο σκαλί. Άλλοι όμως βρίσκονται πάνω από αυτούς και ποτέ δεν έδωσαν λογαριασμό σε δικαστήριο για τις πράξεις τους. Μερικοί ζουν ανενόχλητοι. Βρίσκονται σε μεγάλες θέσεις. Μεγαλώνουν την περιουσία τους κι εξακολουθούν να δουλεύουν ακόμα στα εργοστάσια εκείνα όπου χιλιάδες κρατούμενοι έχασαν τη ζωή τους».
 
Το τρίτο. Η υπερασπιστική γραμμή πολλών από τους κατηγορουμένους, στρατιωτικοί κυρίως, ήταν η υπακοή σε εντολές, υποχρέωση κάθε στρατιώτη. Από καταθέσεις μαρτύρων προκύπτει ότι, αν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις, ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση, ήταν δυνατή, έστω μια μικρή ελάφρυνση των κρατουμένων, η επίδειξη κάποιας στοιχειώδους ανθρωπιάς. Το αν θα επεδεικνυόταν αυτή ήταν κάποτε (και) στη διακριτική ευχέρεια των διοικητών των επιμέρους μονάδων του στρατοπέδου. Υπήρχαν όμως μαρτυρίες που κατέθεταν το αντίθετο: πολλοί στρατιωτικοί των στρατοπέδων είχαν προνόμια, προαγωγές, τιμητικές διακρίσεις ανάλογα με τη βαναυσότητα που έδειχναν απέναντι στα θύματα και ανάλογα με το πόσους κρατούμενους θα σκότωναν, ακόμα και σε «στημένες» αποδράσεις.
 
Τέλος. Αυτό που έγινε στα στρατόπεδα της εξόντωσης της «Τελικής λύσης», παρότι φρικώδες και ανήκουστο, υπάρχει κίνδυνος να ξαναγίνει. Αφού έγινε μία φορά, ποιος αποκλείει την επανάληψή του; Ίσως αυτό να είναι και ένα από τα ισχυρότερα μηνύματα (κα) αυτού του έργου.
 
«Μάρτυς 3:
Οι περισσότεροι από αυτούς που έφταναν στις προβλήτες δεν είχαν καιρό να αναλογιστούν τη θέση τους. Βουβοί και ταραγμένοι βάδιζαν τον στερνό τους δρόμο κι άφηναν να τους σκοτώνουν γιατί δεν ήταν σε θέση να καταλάβουν. Βλέπουμε μπροστά μας αυτά τα εκατομμύρια στο φως των προβολέων ανάμεσα σε βρισιές και γαβγίσματα σκυλιών κι ο κόσμος αναρωτιέται σήμερα πώς ήταν δυνατόν ν’ αφήνουν να τους εξοντώνουν. Εμείς που ζούμε ακόμα μ’ αυτές τις εικόνες ξέρουμε ότι και σήμερα είναι δυνατόν να προσμένουν εκατομμύρια την εξόντωσή τους και ότι η εξόντωση αυτή μπορεί να ξεπεράσει ασύγκριτα σε αποτελεσματικότητα τα παλιά μέσα.»
 
Το συγκλονιστικό αυτό έργο ολοκληρώνεται με το εξής ανησυχητικό μήνυμα, που είναι ακόμα πιο ανησυχητικό, κατά τη γνώμη μου, στις μέρες που ζούμε. Το μήνυμα εκφράζεται από τα τελευταία λόγια, που ανήκουν σε κατηγορούμενο και είναι πάνω κάτω τα εξής: όλοι εμείς ήμασταν τότε στρατιώτες, δεν κάναμε παρά το καθήκον μας, ακόμα και όταν δεν το θέλαμε. Σήμερα που η χώρα μας είναι ξανά μεταξύ των ευυπόληπτων εθνών του κόσμου, γιατί αναμοχλεύουμε καταστάσεις που, κανονικά, θα έπρεπε να είχαν παραγραφεί και να μην ασχολούμαστε με άλλα πράγματα; Και οι άλλοι κατηγορούμενοι χειροκροτούν και επιδοκιμάζουν.